सांगली : क्रांती WAVE वृत्तसेवापश्चिम महाराष्ट्रातील प्रमुख धरणांच्या पाणलोट क्षेत्रात यंदा पावसाने दमदार हजेरी लावल्याने सातारा जिल्ह्यातील कोयना, धोम आणि कण्हेर ही महत्त्वाची धरणे जवळपास तुडुंब भरली आहेत. 24 ऑगस्टच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार धोम धरण ९८.५५ टक्के, कण्हेर ९५.९३ टक्के, तर कोयना धरणातील साठा ९९.७४ टीएमसीवर पोहोचला आहे. कोयना धरण १०० टीएमसीचा टप्पा गाठण्याच्या उंबरठ्यावर आहे.
दरम्यान, कृष्णा नदीवरील कर्नाटकातील अलमट्टी धरणही जवळपास पूर्ण भरले आहे. 23 ऑगस्टच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार अलमट्टीमध्ये १२२.४८३ टीएमसी म्हणजेच ९९.५१ टक्के साठा होता. अलमट्टीची सध्याची प्रभावी एकूण साठवण क्षमता सुमारे १२३.०८ टीएमसी आहे. त्यामुळे पुढील काळात कृष्णा खोऱ्यात मोठा पाऊस झाल्यास धरण व्यवस्थापन आणि विसर्गाचे नियोजन सांगलीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
कोयना १०० टीएमसीच्या उंबरठ्यावरकोयना धरणात २३ ऑगस्ट रोजी ९९.७४ टीएमसी पाणीसाठा झाला असून आणखी केवळ ०.२६ टीएमसी पाणी आले की १०० टीएमसीचा टप्पा गाठला जाण्याची शक्यता आहे. गेल्या २४ तासांत कोयनानगर येथे २१ मिलिमीटर, तर नवजा येथे ५० मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली. कोयना धरणाची एकूण साठवण क्षमता सुमारे १०५.२५ टीएमसी आहे. त्यामुळे ९९.७४ टीएमसी हा साठा क्षमतेच्या अंदाजे ९४.८ टक्के इतका ठरतो. धरण जवळपास भरलेले असल्याने पुढील मोठ्या पावसात पाणीपातळी नियंत्रित ठेवण्यासाठी विसर्गाचे नियोजन करावे लागणार आहे.
धोममध्ये ११.५२ टीएमसीधोम धरणात 24 ऑगस्ट रोजी ११.५२० टीएमसी उपयुक्त पाणीसाठा झाला असून धरण ९८.५५ टक्के भरले आहे. धरणात ८३० क्युसेक पाण्याची आवक सुरू असून सुमारे १,९२२ क्युसेक विसर्ग सुरू असल्याची माहिती आहे. धोम जवळपास पूर्ण भरल्याने सातारा जिल्ह्यासह कृष्णा खोऱ्यातील शेती आणि पिण्याच्या पाण्याच्या दृष्टीने मोठा दिलासा मिळाला आहे.
कण्हेरही ९६ टक्क्यांच्या जवळकण्हेर धरणात ९.२०० टीएमसी उपयुक्त पाणीसाठा असून धरण ९५.९३ टक्के भरले आहे. म्हणजेच कण्हेरमध्येही साठवण क्षमतेच्या तुलनेत फारच कमी जागा शिल्लक आहे. कण्हेरमधील साठा वाढल्याने सातारा जिल्ह्यातील शेती, पिण्याचे पाणी आणि नदीखोऱ्यातील जलउपलब्धतेला मोठा फायदा होणार आहे.
अलमट्टी १०० टक्क्यांच्या उंबरठ्यावरसांगलीच्या पूरस्थितीच्या चर्चेत अलमट्टी धरणाला विशेष महत्त्व आहे. कृष्णा नदीवरील या धरणाची सध्याची एकूण साठवण क्षमता सुमारे १२३.०८ टीएमसी आहे. १७ ऑगस्टच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार धरणात १२२.४८३ टीएमसी, म्हणजे ९९.५१ टक्के पाणीसाठा होता. मात्र येथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अलमट्टी धरण भरले आहे म्हणजे सांगलीला आपोआप महापूर येणार, असे नाही. सांगलीतील पूरस्थिती ठरविताना कृष्णा नदीतील स्थानिक पाऊस, कोयना व इतर धरणांतून होणारा विसर्ग, वारणा खोऱ्यातील पाणी, कर्नाटकातील कृष्णा खोऱ्यातील आवक, अलमट्टीतील आवक-विसर्ग आणि नदीपात्राची त्या वेळची पाणीपातळी हे सर्व घटक एकत्रित पाहावे लागतात.
पुढील दोन महिने महत्त्वाचे का?ऑगस्टचा उत्तरार्ध आणि सप्टेंबर हा पश्चिम महाराष्ट्रातील पावसाच्या दृष्टीने अजूनही महत्त्वाचा कालावधी आहे. त्यामुळे सध्या जवळपास भरलेल्या धरणांमध्ये आणखी मोठ्या प्रमाणात पाणी आले तर धरण प्रशासनाला पाणीपातळी नियंत्रित करण्यासाठी विसर्ग वाढवावा लागू शकतो. विशेषतः कोयना, धोम आणि कण्हेर या धरणांमध्ये साठवण क्षमता जवळपास पूर्ण झाल्यामुळे पुढील मोठ्या पावसाचा थेट परिणाम नदीतील प्रवाहावर होण्याची शक्यता वाढते. जर पश्चिम घाट, कोयना-महाबळेश्वर परिसर, सातारा तसेच सांगली-कोल्हापूरच्या पाणलोट क्षेत्रात एकाच वेळी मुसळधार पाऊस झाला आणि त्याच काळात कृष्णा नदीत मोठी आवक झाली, तर सांगलीतील नदीची पाणीपातळी वेगाने वाढू शकते.
मग सांगलीला महापुराचा धोका आहे का?धोका नाकारता येणार नाही; मात्र सध्या महापूर येणारच असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. सध्याची परिस्थिती पाहता धरणांमध्ये मुबलक पाणीसाठा आहे. त्यामुळे पाण्याची उपलब्धता आणि शेतीसाठी ही चांगली परिस्थिती असली तरी मुसळधार पावसाच्या एखाद्या सलग मालिकेत धरणांचा विसर्ग + स्थानिक पाऊस + कृष्णा नदीतील मोठी आवक अशी परिस्थिती निर्माण झाल्यास सांगलीत पूरस्थिती गंभीर होऊ शकते. अलमट्टीचा पाणीसाठा आणि त्यातून होणारा विसर्ग हा या समीकरणातील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. कोल्हापूर प्रशासनानेही अलमट्टी आणि हिप्परगी धरणातील पाणीसाठा, विसर्ग आणि नदीप्रवाहाची माहिती दोन्ही राज्यांच्या प्रशासनामध्ये नियमितपणे देवाणघेवाण होत असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
शेतकऱ्यांसाठी मोठा दिलासाधरणे जवळपास पूर्ण भरल्याचा सर्वात मोठा फायदा शेतीला होणार आहे. खरीप हंगामातील पिकांना आवश्यक पाणी मिळण्याबरोबरच रब्बी हंगामासाठीही जलसाठा उपलब्ध राहण्याची शक्यता आहे. पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही मोठ्या प्रमाणात सुटण्यास मदत होईल. जलाशयांमध्ये मुबलक साठा असल्याने पुढील उन्हाळ्यापर्यंत पाणी नियोजन करणे तुलनेने सोपे होणार आहे. कोयना धरणामुळे जलविद्युत निर्मितीलाही मोठा आधार मिळतो.
भरलेली धरणे : वरदान की संभाव्य आव्हान?धरणे भरलेली असणे हे महाराष्ट्रासाठी निश्चितच वरदान आहे. मात्र ऑगस्टअखेरपासून सप्टेंबरमध्येही मुसळधार पाऊस झाला आणि धरणे आधीच जवळपास पूर्ण भरलेली असतील, तर जलसाठा टिकवून ठेवणे आणि पूरनियंत्रण यामध्ये प्रशासनासमोर संतुलन राखण्याचे आव्हान निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पुढील दोन महिन्यांत धरणातील पाणीसाठ्यापेक्षा पाण्याची आवक, विसर्ग आणि नदीची प्रत्यक्ष पाणीपातळी यावर अधिक बारकाईने लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
थोडक्यात : सध्या पाणीसाठ्याची स्थिती शेतकरी आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी अत्यंत समाधानकारक आहे; मात्र पुढील काळात मुसळधार पावसाची पुनरावृत्ती झाल्यास सांगलीच्या कृष्णा नदीकाठच्या भागात पूरधोका वाढू शकतो. महापूर होईल की नाही, हे आजच्या साठ्यावर नव्हे तर त्या वेळी होणाऱ्या पावसाची तीव्रता, कालावधी, धरणातील आवक-विसर्ग आणि अलमट्टीच्या जलव्यवस्थापनावर अवलंबून असेल.
- प्रमुख धरणांची स्थिती
- धरण| साठा| भरलेले प्रमाण| क्षमता
- कोयना| ९९.७४ टीएमसी| अंदाजे ९४.८%| ~१०५.२५ टीएमसी
- धोम| ११.५२० टीएमसी| ९८.५५%| ~११.६९ टीएमसी
- कण्हेर| ९.२०० टीएमसी| ९५.९३%| ~९.६० टीएमसी
- अलमट्टी| १२२.४८३ टीएमसी*| ९९.५१%*| ~१२३.०८ टीएमसी.
