प्रतिसरकारच्या लढ्यात महिलांचे मोठे योगदान : आ. अरुण लाड, डॉ. भारत पाटणकर

कोल्हापूर  : क्रांती WAVE वृत्तसेवा                                                                          भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून अनेक महिलांनी भूमिगत राहून, प्रसंगी जीवाची पर्वा न करता लढा दिला. सातारा-सांगली परिसरातील प्रतिसरकारच्या चळवळीतही अनेक रणरागिणींनी महत्त्वाची भूमिका बजावली; मात्र त्यांचे कार्य इतिहासाच्या मुख्य प्रवाहात अपेक्षेप्रमाणे नोंदले गेले नाही. या अज्ञात आणि दुर्लक्षित रणरागिणींच्या कार्याचा शोध घेऊन ते समाजासमोर आणणे ही काळाची गरज आहे, असे प्रतिपादन डॉ. भारत पाटणकर यांनी केले. स्वातंत्र्यलढ्यात महिलांनी दिलेले योगदान अनमोल असून त्यांच्या कार्याला इतिहासात योग्य स्थान मिळाले पाहिजे, असे मत आमदार अरुण लाड यांनी व्यक्त केले.शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर येथे कै. शारदाबाई गोविंदराव पवार अध्यासन आणि क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड अध्यासन यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित चर्चासत्राच्या उद्घाटनप्रसंगी डॉ. भारत पाटणकर बोलत होते. यावेळी कुलगुरू प्रा. डॉ. रजनीश कामत, प्र-कुलगुरू प्रा. डॉ. ज्योती जाधव, आमदार अरुणअण्णा लाड, प्रा. डॉ. भारती पाटील, प्रा. डॉ. रणधीर शिंदे यांच्यासह विविध मान्यवर उपस्थित होते.                                                          प्रतिसरकारच्या लढ्यात महिलांची महत्त्वाची भूमिका                                                                             डॉ. भारत पाटणकर म्हणाले की, इंग्रजांच्या सत्ताकाळात सातारा परिसरात क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली समांतर प्रतिसरकारची स्थापना झाली. हे प्रतिसरकार केवळ इंग्रजांची सत्ता उलथवून टाकण्यासाठी उभे राहिले नव्हते, तर समाजव्यवस्थेत परिवर्तन घडविण्याचेही त्याचे उद्दिष्ट होते. स्त्रीमुक्ती, जमीनदारांच्या दडपशाहीला विरोध, सावकारशाहीला आळा घालणे, लोकांना न्याय मिळवून देणे, मानवमुक्तीच्या विचारांचा प्रसार करणे आणि त्यासाठी ग्रंथालयांची स्थापना करणे, अशा विविध पातळ्यांवर प्रतिसरकारच्या माध्यमातून काम झाले. या संपूर्ण चळवळीत महिलांनीही अत्यंत धाडसी भूमिका बजावली.                                                                  भूमिगत कार्यकर्त्यांना महिलांची साथ                                                                      भूमिगत स्वातंत्र्यसैनिकांना सुरक्षित ठिकाणी आश्रय देणे, त्यांच्यापर्यंत अन्न पोहोचवणे, आवश्यक साहित्य व हत्यारे पोहोचवणे, संदेशांची देवाणघेवाण करणे, तसेच पोलिसांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे अशी अनेक जोखमीची कामे महिलांनी केली. काही महिला थेट आंदोलनात सहभागी झाल्या, तर काहींनी घराच्या चौकटीत राहून भूमिगत चळवळीला आधार दिला. त्यांच्या या कामामुळे स्वातंत्र्यलढ्याची चळवळ ग्रामीण भागात अधिक व्यापक होण्यास मदत झाली. मात्र या महिलांच्या योगदानाची पुरेशी नोंद इतिहासात झालेली नाही, अशी खंत डॉ. पाटणकर यांनी व्यक्त केली.                                                                      इंदुताई पाटणकर, बिरनाळे ताईंचे योगदान                                                                    मुंबईतील गिरणी कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबीयांमध्येही इंग्रजांविरुद्धच्या लढ्याची जाणीव निर्माण करण्याचे काम अनेक महिलांनी केले. इंदुताई पाटणकर, बिरनाळे ताई यांसारख्या महिलांनी कामगार महिलांमध्ये संघटन आणि स्वातंत्र्यलढ्याची प्रेरणा निर्माण करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण काम केले.स्वातंत्र्यलढा हा केवळ पुरुषांचा इतिहास नाही. त्यामध्ये महिलांनी दिलेले योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे या रणरागिणींच्या कार्याचे दस्तऐवजीकरण होणे आवश्यक आहे, असे डॉ. भारत पाटणकर यांनी सांगितले.                                                               प्रतिसरकार म्हणजे केवळ इंग्रजांविरोधातील लढा नव्हता                                                                     कुलगुरू प्रा. डॉ. रजनीश कामत म्हणाले की, प्रतिसरकारच्या चळवळीत अनेक महिलांनी सक्रिय सहभाग घेतला. मात्र त्यांच्या कार्यावर फारसे लिखाण झाले नाही. त्यामुळे त्यांचे योगदान दुर्लक्षित राहिले.प्रतिसरकारची स्थापना केवळ इंग्रजांपासून स्वातंत्र्य मिळविण्यापुरती मर्यादित नव्हती. समाजातील अन्याय, शोषण आणि विषमता यांच्याविरोधातही या चळवळीने संघर्ष केला. समाजाच्या अंतरंगावर परिणाम घडवून आणण्याचे काम प्रतिसरकारच्या माध्यमातून झाले.स्वातंत्र्यचळवळीत पुरुषांच्या बरोबरीने महिलांचेही योगदान मोठे होते. मात्र इतिहासलेखनात त्यांच्या कार्याला अपेक्षित स्थान मिळाले नाही. अशा चर्चासत्रांमधून या रणरागिणींचे कार्य नव्या पिढीसमोर आणण्यास निश्चितच मदत होईल, असेही प्रा. डॉ. कामत यांनी सांगितले.                                                          रणरागिणींच्या योगदानाला इतिहासात स्थान मिळावे : आ. अरुण लाड                                                                       आमदार अरुणअण्णा लाड यांनी स्वातंत्र्यचळवळीत योगदान देणाऱ्या क्रांतिसिंह नाना पाटील, क्रांतिअग्रणी जी. डी. बापू लाड यांच्यासह अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कार्याला उजाळा दिला. स्वातंत्र्यलढ्यात महिलांनी बजावलेली भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. त्यांचे योगदान केवळ स्मरणापुरते मर्यादित न राहता ते संशोधन, दस्तऐवजीकरण आणि इतिहासलेखनाच्या माध्यमातून पुढील पिढीपर्यंत पोहोचले पाहिजे, असे त्यांनी सांगितले.                                                                  सांगली-सातारा परिसरातील रणरागिणींच्या कार्याचा वेध                                                                   चर्चासत्रात सांगली आणि सातारा जिल्ह्यांतील महिला स्वातंत्र्यसैनिकांच्या योगदानावर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. डॉ. पद्मजा पाटील, डॉ. कल्पना गुरव, प्रसाद कुलकर्णी, डॉ. भारतभूषण माळी, डॉ. प्रकाश कुंभार, दमयंती पाटील, संपत मोरे, डॉ. दिनकर पाटील, विष्णू पावले आणि प्रा. डॉ. भारती पाटील यांनी विविध विषयांवर आपले विचार मांडले.                                                                       राजमती पाटील, लक्ष्मीबाई नायकवडी, लीलाताई पाटील, इंदुताई पाटणकर, विजया लाड, हौसाक्का पाटील यांच्यासह सांगली आणि सातारा जिल्ह्यातील अनेक महिला स्वातंत्र्यसैनिकांनी केलेल्या कार्याचा यावेळी आढावा घेण्यात आला. या रणरागिणींनी स्वातंत्र्यलढ्यात केवळ प्रत्यक्ष सहभाग घेतला नाही, तर भूमिगत कार्यकर्त्यांना मदत, जनजागृती, संघटन, संदेशवहन आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या कामातही योगदान दिले. त्यामुळे त्यांच्या कार्याचा स्वतंत्रपणे अभ्यास होणे आवश्यक असल्याचे वक्त्यांनी नमूद केले.                                                              इतिहासातील दुर्लक्षित पानांना उजाळा देण्याची गरज                                                           स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास सांगताना केवळ प्रसिद्ध स्वातंत्र्यसैनिकांची नावे पुढे करून चालणार नाही. स्थानिक पातळीवर चळवळीला बळ देणाऱ्या असंख्य महिला, कार्यकर्ते आणि सामान्य नागरिकांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. विशेषतः महिलांच्या सहभागाचा शोध घेऊन त्यांचे अनुभव, आठवणी, पत्रव्यवहार, कागदपत्रे आणि मौखिक इतिहास संकलित करण्याची गरज आहे. अशा प्रयत्नांतून स्वातंत्र्यलढ्याचा अधिक व्यापक आणि समतोल इतिहास पुढे येऊ शकतो.
                                                                   चर्चासत्राला प्रा. डॉ. ज्योती जाधव, आमदार अरुणअण्णा लाड, प्रा. डॉ. भारती पाटील, प्रा. डॉ. रणधीर शिंदे, डॉ. दिनकर पाटील, किरण लाड, दशरथ पारेकर, डॉ. प्रकाश पवार, डॉ. अवनीश पाटील, डॉ. व्ही. एन. शिंदे, शाहीर शंकरराव निकम यांच्या कन्या कांचन पाटील आदी उपस्थित होते. प्रास्ताविक प्रा. डॉ. भारती पाटील यांनी केले. स्वागत प्रा. डॉ. रणधीर शिंदे यांनी केले. सूत्रसंचालन प्रांजली क्षीरसागर यांनी केले.  डॉ. नेहा वाडेकर यांनी आभार मानले.