विचारांच्या प्रकाशात महाराष्ट्राच्या मनाचा वेध
‘जागर मराठी मनाचा’ या सदराखाली ज्येष्ठ पत्रकार, संपादक वसंत भोसले यांच्या लेखणीतून साकारलेली चार वैचारिक पुस्तके एकाच वेळी वाचकांच्या भेटीला आली आहेत. ‘महाराष्ट्राचे अस्वस्थ मन’, ‘सामाजिक द्वंद्व’, ‘महाराष्ट्राची शेती आणि जलनीती’ आणि ‘प्रवाही व्यक्तिमत्वे’ या चार पुस्तकांतून महाराष्ट्राचे बदलते समाजमन, सामाजिक वास्तव, शेती-पाण्याचे प्रश्न, राजकीय-सामाजिक घडामोडी आणि समाजजीवनावर आपला ठसा उमटविणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांचा विविधांगी वेध घेण्यात आला आहे.
पुस्तक म्हणजे केवळ अक्षरांची मांडणी नसते; पुस्तक हे एका काळाचे दस्तऐवजीकरण असते. ते समाजाच्या मनातील घुसळण शब्दबद्ध करते, प्रश्नांना आवाज देते आणि परिचित वास्तवाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची दृष्टी देते. वसंत भोसले यांच्या या चार पुस्तकांतून अशीच एक विचारप्रवण आणि अंतर्मुख करणारी शब्दयात्रा उलगडते.
पत्रकारितेच्या प्रदीर्घ अनुभवातून आलेले निरीक्षण, सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची चिकित्सक दृष्टी, ग्रामीण महाराष्ट्राशी असलेले नाते आणि विविध क्षेत्रांतील व्यक्तिमत्त्वांचा घेतलेला जवळून अनुभव या लेखनाला व्यापक संदर्भ देतो. या पुस्तकांची प्रस्तावना लिहिणाऱ्या विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांनीही त्यांच्या आशयाचे आणि वैचारिक भूमिकेचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
महाराष्ट्राचे अस्वस्थ मन : महाराष्ट्राच्या अंतरंगाचा आरसा
महाराष्ट्राच्या राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात अनेक प्रकारची घुसळण सुरू आहे. विकासाच्या वाटचालीसोबत निर्माण होणारे प्रश्न, बदलणारी सामाजिक समीकरणे, शेतीसमोरील आव्हाने, उद्योगविश्वातील बदल, राजकीय प्रवाह आणि मराठी माणसाच्या मनातील अस्वस्थता यांचा समग्र विचार केल्याशिवाय महाराष्ट्राचे वर्तमान समजून घेता येत नाही.
‘महाराष्ट्राचे अस्वस्थ मन’ हे पुस्तक याच अस्वस्थतेचा शोध घेते. घटनांच्या पृष्ठभागावर न थांबता त्यांच्या मुळाशी जाण्याचा आणि त्या घटनांमागील सामाजिक, राजकीय व आर्थिक संदर्भ समजून घेण्याचा प्रयत्न या पुस्तकातून दिसतो.
ज्येष्ठ संपादक कुमार केतकर यांनी या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत पत्रकारितेतील विचारशीलता आणि धारिष्ट्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
त्यांच्या मते, पत्रकारितेच्या सद्यस्थितीत विविधांगी आणि अभ्यासू लेखन करण्यासाठी विचारशीलतेबरोबरच धारिष्ट्याचीही गरज आहे. महाराष्ट्राचे मन समजून घेऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी, त्याचे अंतरंग जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी तसेच मराठी माणूस, शेती, उद्योग आणि राजकारण यांचे आकलन करून घेऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी हा ग्रंथ वाचनीय संदर्भग्रंथ ठरतो.
महाराष्ट्र हा केवळ भौगोलिक प्रदेश नाही. त्यामागे दीर्घ सामाजिक परंपरा, विचारांची परंपरा, संघर्षांची परंपरा आणि परिवर्तनाची आस आहे. त्या महाराष्ट्राच्या मनात आज काय सुरू आहे, कोणते प्रश्न त्याला अस्वस्थ करीत आहेत आणि बदलत्या काळाशी त्याचे नाते कसे बदलत आहे, याचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्न या पुस्तकातून झालेला आहे.
कुमार केतकर
ज्येष्ठ संपादक
सामाजिक द्वंद्व : समाजाच्या अंतःप्रवाहांचा चिकित्सक वेध
समाजाच्या पृष्ठभागावर दिसणाऱ्या घटना अनेकदा मोठ्या सामाजिक प्रक्रियांची केवळ लक्षणे असतात. त्यांच्या मागे आर्थिक विषमता, बदलती मूल्यव्यवस्था, सामाजिक संघर्ष, सत्तासंबंध, विकासाच्या संकल्पना आणि सामान्य माणसाच्या आकांक्षा दडलेल्या असतात.
‘सामाजिक द्वंद्व’ या पुस्तकातून याच अंतःप्रवाहांचा वेध घेण्यात आला आहे.
वृत्तपत्रीय पत्रकारितेचे स्वरूप अनेकदा दैनंदिन घडामोडींच्या वेगाशी जोडलेले असते. बातमी येते, प्रसिद्ध होते, चर्चेत राहते आणि काही काळाने विस्मृतीतही जाते. मात्र त्या बातमीच्या पलीकडे जाऊन तिच्यामागील सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ शोधणे, तिच्या परिणामांचा विचार करणे आणि त्या माध्यमातून समाजाची दिशा समजून घेणे हे अधिक व्यापक काम आहे.
प्रा. डॉ. प्रकाश पवार, विभागप्रमुख, राज्यशास्त्र विभाग, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर, यांनी ‘सामाजिक द्वंद्व’च्या या वैशिष्ट्याकडे लक्ष वेधले आहे.
वृत्तपत्रीय कामकाजामध्ये प्रसिद्धीच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक आणि आर्थिक गोष्टींचा वेध कमी घेतला जातो; मात्र ज्येष्ठ संपादक वसंत भोसले यांनी व्यापक अर्थाने सामाजिकतेचा वेध घेतला आणि तिची चिकित्सा केली. त्यातूनच ‘सामाजिक द्वंद्व’ या पुस्तकाला आकार मिळाला, असे ते नमूद करतात.
आज समाज वेगाने बदलत आहे. तंत्रज्ञान बदलते आहे, जीवनशैली बदलते आहे, आर्थिक संबंध बदलत आहेत आणि त्यासोबत सामाजिक प्रश्नांचे स्वरूपही बदलत आहे. या बदलांकडे संवेदनशीलतेने आणि चिकित्सक दृष्टीने पाहण्याची आवश्यकता आहे. त्या दृष्टीने ‘सामाजिक द्वंद्व’ हे पुस्तक वाचकाला समाजाकडे केवळ पाहण्याऐवजी समाज समजून घेण्याची दृष्टी देते.
प्रा. डॉ. प्रकाश पवार
विभागप्रमुख, राज्यशास्त्र विभाग, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर
महाराष्ट्राची शेती आणि जलनीती : माती, पाणी आणि शेतकऱ्याच्या भवितव्याचा वेध
महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेचा, ग्रामीण जीवनाचा आणि सामाजिक रचनेचा विचार शेतीशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. आणि महाराष्ट्राच्या शेतीचा विचार पाण्याशिवाय करता येत नाही.
दुष्काळ, सिंचन, धरणे, नदीखोरे, पाणीवाटप, शेतीचे बदलते स्वरूप, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आणि जलसंपत्तीचे नियोजन हे सारे प्रश्न एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
म्हणूनच शेती आणि जलनीतीकडे पाहताना केवळ भावनिक सहानुभूती पुरेशी ठरत नाही. या प्रश्नांकडे चिकित्सक नजरेने, राजकीय स्पष्टतेने आणि सामाजिक जबाबदारीच्या जाणिवेतून पाहणे आवश्यक आहे.
‘महाराष्ट्राची शेती आणि जलनीती’ हे पुस्तक याच व्यापक भूमिकेतून शेती आणि पाण्याच्या प्रश्नांचा मागोवा घेते.
माजी खासदार आणि स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेचे संस्थापक राजू शेट्टी यांनी पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत लेखकाच्या या दृष्टिकोनाचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
महाराष्ट्राच्या शेतीसमोरील प्रश्न केवळ शेतकऱ्याच्या शेतापुरते मर्यादित नाहीत. त्यांचा संबंध ग्रामीण अर्थव्यवस्था, रोजगार, बाजारपेठ, सिंचन व्यवस्था, जलसंपत्तीचे नियोजन आणि एकूणच ग्रामीण समाजाच्या भवितव्याशी आहे.
पाणी म्हणजे केवळ नैसर्गिक साधन नाही; ते शेतीचे जीवन आहे. त्यामुळे जलनीतीचा प्रश्न हा सामाजिक न्यायाचाही प्रश्न बनतो. कोणाला किती पाणी मिळते, कोणत्या भागाला सिंचनाची सुविधा मिळते, कोणते भाग दुष्काळाशी झुंजतात आणि जलसंपत्तीचे नियोजन कोणत्या तत्त्वांवर होते, या प्रश्नांचा विचार व्यापक संदर्भात करणे गरजेचे आहे.
या पार्श्वभूमीवर ‘महाराष्ट्राची शेती आणि जलनीती’ हे पुस्तक महाराष्ट्रातील शेती आणि पाण्याच्या प्रश्नांकडे पाहण्यासाठी महत्त्वाची वैचारिक खिडकी उघडते.
राजू शेट्टी
माजी खासदार आणि संस्थापक, स्वाभिमानी शेतकरी संघटना
प्रवाही व्यक्तिमत्वे : माणसांच्या सहवासातून उलगडलेली प्रेरणायात्रा
पत्रकारितेचा प्रवास हा घटनांचा जितका असतो, तितकाच तो माणसांचाही असतो. पत्रकाराच्या वाटचालीत असंख्य व्यक्ती भेटतात. काही क्षणभर भेटतात, काहींचा सहवास लाभतो, काहींच्या कार्याचा जवळून परिचय होतो; तर काही व्यक्तिमत्त्वे मनावर अशी छाप उमटवतात की त्यांची आठवण काळाच्या पुढेही सोबत राहते.
‘प्रवाही व्यक्तिमत्वे’ हे पुस्तक अशाच माणसांच्या सहवासातून आकाराला आले आहे.
ज्येष्ठ पत्रकार उदय कुलकर्णी, कोल्हापूर, यांनी या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत वसंत भोसले यांच्या पत्रकारितेतील या मानवी पैलूचा विशेष उल्लेख केला आहे.
पत्रकारितेच्या प्रवासात अनेक व्यक्तिमत्त्वांविषयी जाणून घेता येते. कधी त्यांचा सहवास लाभतो आणि कधी अशा व्यक्तिमत्त्वांसोबत समाजहितासाठी चार पावले चालण्याची संधी मिळते. वसंत भोसले यांच्या बाबतीतही असेच घडले आणि त्यांच्या मनाला भावलेल्या व्यक्तिमत्त्वांना त्यांनी ‘प्रवाही व्यक्तिमत्वे’ या पुस्तकात स्थान दिले.
एखाद्या व्यक्तीचे मोठेपण केवळ तिच्या पदात किंवा प्रसिद्धीत नसते. तिच्या विचारांत, संघर्षात, समाजाशी असलेल्या बांधिलकीत आणि इतरांसाठी केलेल्या कार्यात तिचे खरे मोठेपण सामावलेले असते. अशा व्यक्तिमत्त्वांचा वेध घेताना त्यांच्या कार्याबरोबरच त्या काळाचेही दर्शन घडते.
या अर्थाने ‘प्रवाही व्यक्तिमत्वे’ हे केवळ व्यक्तिचित्रांचे पुस्तक न राहता समाजाच्या विविध क्षेत्रांतून वाहत आलेल्या प्रेरणांचा एक प्रवाही दस्तऐवज ठरते.
उदय कुलकर्णी
ज्येष्ठ पत्रकार, कोल्हापूर
चार पुस्तके; एकच धागा- महाराष्ट्राशी असलेली जिव्हाळ्याची नाळ
ही चारही पुस्तके विषयाने वेगळी आहेत; मात्र त्यांच्या अंतरंगात एक समान धागा आहे - महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्रातील माणूस.
‘महाराष्ट्राचे अस्वस्थ मन’ महाराष्ट्राच्या मनातील घुसळण समजून घेण्याचा प्रयत्न करते.
‘सामाजिक द्वंद्व’ समाजाच्या अंतःप्रवाहांचा आणि संघर्षांचा शोध घेते.
‘महाराष्ट्राची शेती आणि जलनीती’ माती, पाणी आणि शेतकऱ्याच्या भवितव्याशी जोडलेल्या प्रश्नांचा वेध घेते.
तर ‘प्रवाही व्यक्तिमत्वे’ महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनात आपापल्या कार्यातून ठसा उमटविणाऱ्या माणसांच्या प्रवासाची ओळख करून देते.
या चार पुस्तकांतून एकत्रितपणे महाराष्ट्राचे एक बहुरंगी चित्र उभे राहते—अस्वस्थ महाराष्ट्र, संघर्ष करणारा महाराष्ट्र, पाण्यासाठी झगडणारा महाराष्ट्र, शेतीशी नाळ जोडून जगणारा महाराष्ट्र आणि आपल्या कार्यातून समाजाला दिशा देणाऱ्या माणसांचा महाराष्ट्र.
शब्दांमागे अनुभव, अनुभवामागे विचार आणि विचारांच्या मुळाशी समाजाबद्दलची आस्था अशी या लेखनाची वाटचाल आहे.
आजच्या माहितीच्या प्रचंड वेगाच्या काळात विचारासाठी थांबण्याची गरज अधिक आहे. घटना वेगाने घडतात; त्यांचे अर्थ मात्र समजून घेण्यासाठी वेळ द्यावा लागतो. अशा वेळी पत्रकारितेच्या अनुभवातून आलेले आणि सामाजिक प्रश्नांकडे चिकित्सक नजरेने पाहणारे लेखन वाचकाला आपल्या काळाशी नव्याने संवाद साधण्याची संधी देते.
‘जागर मराठी मनाचा’ या नावातच या चार पुस्तकांचा आत्मा सामावलेला आहे. जागर म्हणजे केवळ जागे होणे नव्हे; तर आपल्या भोवतालच्या वास्तवाची जाणीव होणे, प्रश्न विचारणे, विचार करणे आणि समाजाच्या भवितव्याकडे सजगपणे पाहणे.
या चार पुस्तकांच्या माध्यमातून अशीच एक वैचारिक जागरयात्रा वाचकांच्या हाती आली आहे.
वाचकांसाठी चार पुस्तकांची वैचारिक मेजवानी
महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक वास्तवाचा अभ्यास करणारे विद्यार्थी, संशोधक, पत्रकार, साहित्यप्रेमी, सामाजिक कार्यकर्ते, शेतकरी प्रश्नांमध्ये रस असणारे वाचक तसेच महाराष्ट्राच्या समकालीन वाटचालीचा मागोवा घेऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येकासाठी ही पुस्तके उपयुक्त ठरू शकतात.
ही पुस्तके केवळ वाचून बाजूला ठेवण्याची नाहीत; तर त्यातील विचारांशी संवाद साधण्याची आहेत. काही पाने प्रश्न विचारतील, काही अनुभव अंतर्मुख करतील, काही भूमिका विचार करायला भाग पाडतील आणि काही व्यक्तिमत्त्वे प्रेरणा देतील.
महाराष्ट्र समजून घेण्यासाठी महाराष्ट्राकडे अनेक खिडक्यांतून पाहावे लागते. या चार पुस्तकांनी अशाच चार वेगवेगळ्या खिडक्या उघडल्या आहेत.
पुस्तके उपलब्ध
‘महाराष्ट्राचे अस्वस्थ मन’
‘सामाजिक द्वंद्व’
‘महाराष्ट्राची शेती आणि जलनीती’
‘प्रवाही व्यक्तिमत्वे’
ही चारही पुस्तके अक्षर दालन प्रकाशन, मंगळवार पेठ, कोल्हापूर येथे उपलब्ध आहेत.
संपर्क : ७७९६६४६४२३
वाचकांनी या चारही पुस्तकांचे मनापासून स्वागत करावे आणि महाराष्ट्राच्या वर्तमानाचा, समाजमनाचा, शेती-पाण्याच्या प्रश्नांचा तसेच प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांचा हा वैचारिक शब्दप्रवास अनुभवावा.