शेणखताची कमतरता भरून काढणारे ‘हिरवे सोने’!

विलास जाधव, ऊस विकास अधिकारी व हर्षल पाटील, सहायक ऊस विकास अधिकारी, क्रांती कारखाना, कुंडल

• मातीला पुन्हा जिवंत करण्याची वेळ...

शेतीच्या उत्पादनक्षमतेचा खरा आधार केवळ रासायनिक खतांच्या पोत्यांत नसून जमिनीच्या जिवंतपणात दडलेला आहे. मात्र शेणखताची उपलब्धता कमी होत असताना शेतकऱ्यांसमोर सेंद्रिय पदार्थांची कमतरता भरून काढण्याचे आव्हान उभे राहिले आहे. अशा परिस्थितीत धैंचा, ताग यांसारख्या पिकांचे हिरवे अवशेष जमिनीत मिसळून तयार होणारे हिरवळीचे खत हा शेतातच उपलब्ध होणारा प्रभावी सेंद्रिय पर्याय ठरू शकतो.

• हिरवळीचे खत म्हणजे नेमके काय?

एखादे पीक धान्य किंवा बाजारातील उत्पादनासाठी न घेता, त्याची हिरवी वाढ योग्य अवस्थेत जमिनीत मिसळून सेंद्रिय खत म्हणून वापरणे म्हणजे हिरवळीचे खत. धैंचा आणि ताग ही त्यातील प्रमुख पिके आहेत. कडधान्यवर्गीय पिकांच्या मुळांवरील गाठींमधील सूक्ष्मजीव वातावरणातील नत्राचे जैविक स्थिरीकरण करण्यास मदत करतात. त्यामुळे जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ आणि अन्नद्रव्यांच्या चक्राला चालना मिळते.

• एक एकर धैंचा व ताग म्हणजे भरपूर सेंद्रिय द्रव्य!

शेतकऱ्यांच्या अनुभवाधारित गणनेनुसार एक एकर धैंच्यापासून सुमारे 80 क्विंटल हिरवळीचे खत मिळू शकते. स्थानिक गणनेनुसार एक क्विंटल हिरवळीच्या खताचा सेंद्रिय परिणाम साधारण 2.8 क्विंटल शेणखताशी तुलना करता येतो. या प्रमाणानुसार 80 क्विंटल हिरवळीच्या खताचा फायदा सुमारे 224 क्विंटल शेणखताइतका मानला जातो. मात्र ही तुलना मुख्यतः सेंद्रिय द्रव्य आणि जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांच्या दृष्टीने समजून घ्यावी. हिरवळीचे खत हे शेणखताचे अक्षरशः वजनानुसार पर्याय नसून शेणखताची कमतरता भरून काढणारा महत्त्वाचा सेंद्रिय पर्याय आहे.

• जमिनीतील नत्राचा नैसर्गिक स्रोत

धैंच्यासारख्या कडधान्यवर्गीय पिकांच्या मुळांवरील सूक्ष्मजीवांच्या साहाय्याने वातावरणातील नत्राचे जैविक स्थिरीकरण होते. चांगल्या वाढलेल्या धैंच्यापासून साधारण 50 ते 60 किलो नत्र प्रति हेक्टर मिळू शकते. हे प्रमाण साधारण 20 ते 24 किलो नत्र प्रति एकर इतके होते. मात्र प्रत्यक्ष उपलब्ध नत्र हे पिकाची वाढ, जमिनीचा प्रकार, हिरवा जैवभार आणि जमिनीत मिसळण्याची अवस्था यावर अवलंबून बदलते.

• जमिनीची भुसभुशीतता वाढते

हिरवळीचे खत जमिनीत मिसळल्याने सेंद्रिय पदार्थ वाढतात. त्यापासून तयार होणारे ह्युमस जमिनीची रचना सुधारण्यास मदत करते. भारी जमिनीत हवा व पाण्याचा निचरा सुधारतो, तर हलक्या जमिनीत पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होते. जमिनीतील सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलताही वाढते.

• ऊस पिकासाठी विशेष फायदेशीर

ऊस हे जमिनीतून मोठ्या प्रमाणात अन्नद्रव्ये घेणारे पीक आहे. त्यामुळे ऊस उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी जमिनीची सुपीकता आणि सेंद्रिय कर्ब कायम राखणे आवश्यक आहे. ऊस लागवडीपूर्वी हिरवळीचे खत घेऊन ते योग्य अवस्थेत जमिनीत गाडल्यास सेंद्रिय पदार्थांची भर पडते. यामुळे ऊसाच्या मुळांच्या वाढीस पोषक वातावरण तयार होण्यास मदत होते. हिरवळीचे खत हे रासायनिक खतांना पूर्णपणे पर्याय मानण्यापेक्षा एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा भाग म्हणून वापरणे अधिक योग्य आहे.

• शेणखत उपलब्ध नसताना हिरवळीचे खत का महत्त्वाचे?

पूर्वी अनेक शेतकऱ्यांच्या गोठ्यात जनावरे असल्याने शेणखत सहज उपलब्ध होत असे. आज पशुधन कमी होणे, मजुरी व वाहतूक खर्च वाढणे आणि शेणखताची वाढलेली मागणी यामुळे त्याची उपलब्धता कमी झाली आहे. अशा वेळी शेतातच हिरवळीचे खत तयार करणे हा व्यवहार्य पर्याय ठरतो. वाहतूक खर्च वाचतो, बाहेरून खत आणण्याची गरज कमी होते आणि जमिनीला सेंद्रिय पदार्थही मिळतो.

• हिरवळीच्या खताचे प्रमुख फायदे

हिरवळीचे खत जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढविण्यास, सुपीकता टिकविण्यास, भौतिक रचना सुधारण्यास आणि पाणी धारण क्षमता वाढविण्यास मदत करते. तसेच सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता वाढते, अन्नद्रव्यांची उपलब्धता सुधारते आणि रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी करण्यास मदत होते. पुढील पिकाच्या मुळांच्या वाढीस अनुकूल वातावरण तयार होणे हा त्याचा महत्त्वाचा फायदा आहे.

• काही मर्यादा लक्षात घ्या

हिरवळीचे खत घेण्यासाठी शेतातील काही कालावधी आणि जमीन त्यासाठी वापरावी लागते. त्यामुळे मुख्य पिकाच्या वेळापत्रकाचे योग्य नियोजन आवश्यक आहे. पाण्याची उपलब्धताही महत्त्वाची आहे. विशेषतः उन्हाळ्यात हिरवळीचे खताचे पीक घेताना सिंचनाची गरज भासू शकते. योग्य वेळी पीक जमिनीत गाडणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. खूप जुने, तंतुमय किंवा पूर्ण वाढलेले पीक जमिनीत मिसळल्यास कुजण्यास अधिक वेळ लागू शकतो. हिरवळीच्या खतामुळे लगेच मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध नत्र मिळते, असा गैरसमज टाळावा. त्यातील अन्नद्रव्ये सेंद्रिय पदार्थांच्या कुजण्याच्या प्रक्रियेतून हळूहळू उपलब्ध होतात.

• योग्य नियोजन हाच यशाचा मंत्र

हिरवळीचे खत घेताना योग्य बियाणे, योग्य पेरणीची वेळ, पुरेसा ओलावा आणि योग्य वयात जमिनीत गाडणे या बाबी महत्त्वाच्या आहेत. धैंचा साधारण 35 ते 45 दिवसांच्या कालावधीत, पिकाची वाढ आणि स्थानिक परिस्थिती पाहून, फुलोऱ्यापूर्वी जमिनीत मिसळणे उपयुक्त ठरते. जमिनीत पुरेसा ओलावा असल्यास कुजण्याची प्रक्रिया अधिक परिणामकारक होते.

• माती जपा, उत्पादन वाढवा!

आज शेतीसमोर केवळ उत्पादन वाढविण्याचे नव्हे, तर जमिनीची उत्पादनक्षमता पुढील पिढ्यांसाठी टिकविण्याचे आव्हान आहे. रासायनिक खते पिकाला अन्नद्रव्ये देतात; मात्र जमिनीला जिवंत ठेवण्यासाठी सेंद्रिय पदार्थांचीही गरज असते. म्हणून रासायनिक खते, शेणखत, कंपोस्ट, पिकांचे अवशेष, जैवखते आणि हिरवळीचे खत यांचा समन्वय साधणारे एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन स्वीकारणे ही काळाची गरज आहे. शेतात पेरलेले धैंचे केवळ हिरवे पीक नसते; ते जमिनीत मिसळल्यानंतर सेंद्रिय कर्ब, नत्र, सूक्ष्मजीव आणि सुपीकतेचे नवे चक्र सुरू करणारे नैसर्गिक साधन बनते. शेणखताची उपलब्धता कमी होत असलेल्या आजच्या काळात हिरवळीच्या खताचा विचार केवळ खताचा पर्याय म्हणून न करता जमिनीच्या आरोग्याची दीर्घकालीन गुंतवणूक म्हणून करणे गरजेचे आहे.