- प्रवीण शिंदे, पत्रकार, सांगली
शिराळा म्हणजे केवळ एक गाव नाही. शिराळा म्हणजे श्रद्धा, इतिहास, परंपरा, निसर्ग आणि अस्मिता. गोरक्षनाथांची भूमी, नागपंचमीच्या अनोख्या परंपरेचे माहेरघर, शिवशंभूंच्या इतिहासाशी जोडलेली भूमी आणि सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले निसर्गवैभव अशी शिराळ्याची ओळख आहे.शहाजीराजांच्या काळापासून या प्रदेशाचा भोसले घराण्याशी संबंध जोडला जातो. शिवकालीन राजकीय आणि लष्करी हालचालींच्या भौगोलिक पट्ट्यात शिराळ्याला महत्त्वाचे स्थान होते. गोरक्षनाथांची परंपरा आणि नागपंचमीने शिराळ्याची ओळख महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून देशभर पोहोचवली.
अशा भूमीत नुकत्याच झालेल्या नागपंचमीच्या मिरवणुकीत काही ठिकाणी दिसलेले अश्लील हावभाव, स्त्रीदेहाचे उथळ प्रदर्शन, कर्णकर्कश डीजेचा उन्माद आणि संस्कृतीच्या नावाखाली सुरू असलेला बाजारू धिंगाणा हा केवळ एका मिरवणुकीचा विषय नाही. हा शिराळ्याच्या सांस्कृतिक अस्मितेचा प्रश्न आहे. नागदेवतेच्या श्रद्धेपेक्षा डीजेचा आवाज मोठा आणि भक्तीपेक्षा अश्लील प्रदर्शन ठळक दिसणार असेल, तर आपण नेमके काय साजरे करीत आहोत? ही टीका नृत्यकलेवर नाही. संगीतावर नाही. आधुनिकतेवरही नाही. ही टीका आहे धार्मिक आणि सांस्कृतिक मिरवणुकीचे बाजारू करमणुकीत रूपांतर करण्याच्या मानसिकतेवर.
- शिराळ्याच्या नागपंचमीची ओळख नेमकी काय?
नागपंचमी म्हणजे केवळ मिरवणूक, गर्दी आणि मनोरंजन नव्हे. शिराळ्यात नागपंचमीला नागदेवतेची पूजा, पारंपरिक धार्मिक विधी, महिला-पुरुषांचा सहभाग, लोकपरंपरा आणि निसर्गाशी असलेले नाते यांना विशेष महत्त्व आहे. ग्रामीण महाराष्ट्रात नागपंचमी हा स्त्रियांच्या आनंदाचा आणि पारंपरिक लोकसंस्कृतीचा सणदेखील आहे. झोके, फुगड्या, पारंपरिक खेळ, ओव्या, लोकगीते आणि पारंपरिक नृत्य या सगळ्यांतून नागपंचमीचा उत्सव घराघरांत पोहोचला. मग प्रश्न शिराळ्याच्या महिलांनाही विचारावा लागेल. ज्या सणात आपल्या आया-आज्यांनी झोके खेळले, फुगड्या घातल्या, गाणी म्हटली आणि पारंपरिक आनंद साजरा केला, त्या सणात स्त्रीदेहाचे अश्लील प्रदर्शन करून त्यालाच मनोरंजन म्हणण्याची वेळ आली आहे का?
शिराळ्याच्या महिलांनी आणि तरुणींनीच याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे. ‘आम्हाला आमची नागपंचमी हवी आहे; बाजारू प्रदर्शन नको,’ असा आवाज महिलांनी उठविला पाहिजे. कारण ही केवळ पुरुषांची किंवा आयोजकांची जबाबदारी नाही. परंपरेच्या रक्षणात महिलांचा आवाज सर्वाधिक प्रभावी ठरू शकतो.
- शिवरायांचे नाव घेण्यापूर्वी त्यांचा विचार समजून घ्या!
छत्रपती शिवाजी महाराजांची स्त्रीविषयक भूमिका एका वाक्यात सांगायची तर परस्त्रीला मातेसमान मानणे आणि स्त्रीच्या अब्रूला हात घालणाऱ्याला कठोर शासन करणे, हा त्यांच्या स्वराज्याच्या नैतिकतेचा मूलाधार होता. कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेचा सन्मानाने निरोप देण्याचा प्रसंग शिवचरित्रात अजरामर आहे. युद्धात स्त्रिया आणि मुलांना कैद करू नये, शत्रूच्या स्त्रियांशी गैरवर्तन करू नये आणि सैन्यासोबत दासी अथवा नृत्य करणाऱ्या स्त्रिया नेऊ नयेत, अशी कठोर लष्करी शिस्त महाराजांनी निर्माण केली होती. बेलवडीच्या सावित्रीबाई देसाईंच्या प्रकरणात स्त्रीशी गैरवर्तन करणाऱ्यावर कारवाई झाली. रांझे पाटलाच्या अन्यायालाही महाराजांनी पाठीशी घातले नाही. म्हणजे काय? स्त्रीचा सन्मान हा शिवरायांच्या राज्यव्यवस्थेचा अलंकार नव्हता; तो स्वराज्याच्या शिस्तीचा कणा होता. मग शिवरायांच्या नावाचा जयघोष करीत मिरवणुकीत स्त्रीदेहाचे अश्लील प्रदर्शन करायचे? हा शिवरायांच्या विचारांचा अपमान नाही तर काय? शिवरायांचा जयघोष करणाऱ्या प्रत्येकाने आरशात स्वतःकडे पाहावे. ओठांवर ‘जय शिवराय’ आणि आचरणात स्त्रीचा अवमान, हा विरोधाभास आता झाकून ठेवता येणार नाही.
- शंभूराजांचा जयघोष आणि विचारांचा विसर?
छत्रपती संभाजी महाराज म्हणजे केवळ तलवार आणि रणांगण नव्हे. ते विद्वान होते, साहित्यिक होते, स्वाभिमानी होते आणि स्वराज्याच्या मूल्यांसाठी प्राणार्पण करणारे शासक होते. येसूबाईंच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवून त्यांना महत्त्वाची राजकीय जबाबदारी देणाऱ्या शंभूराजांच्या नावाने मिरवणूक काढायची आणि त्याच मिरवणुकीत स्त्रीला केवळ प्रदर्शनाची वस्तू बनवायचे. शंभूराजांचा जयघोष नेमका कशासाठी—त्यांच्या विचारांसाठी की डीजेच्या स्पीकरसाठी? हा प्रश्न शिराळ्याच्या तरुणाईने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. शिवशंभूंच्या इतिहासाचा वारसा सांगणाऱ्या शहराने इतिहासाला केवळ घोषणांमध्ये ठेवायचे नाही; तो आचरणात आणायचा आहे.
- नागांना पूजायचे आणि डीजेच्या कंपनांत छळायचे?
यंदा जिवंत नागांचे दर्शन आणि पूजा शैक्षणिक व समाजप्रबोधनाच्या उद्देशाने मर्यादित ठिकाणी करण्यास परवानगी देण्यात आली. जिवंत नागांना मिरवणुकीत नेण्यास मात्र बंदी कायम ठेवण्यात आली. या निर्णयामागील भावना स्पष्ट होती—नागांविषयी जनजागृती, नागांचे पर्यावरणीय महत्त्व समजावून सांगणे आणि नागसंवर्धनाचा संदेश देणे. मग दुसरीकडे त्याच नागपंचमीच्या दिवशी कर्णकर्कश डीजेचा उन्माद आणि प्रचंड ध्वनीप्रदूषण सुरू असेल तर हा विरोधाभास नाही का? नागांची पूजा करायची आणि नागांच्या संवेदनक्षम जगाला आपल्या उन्मादाने हादरवायचे—हा कसला धर्म? कसली संस्कृती?
‘सापांना ऐकू येत नाही’ हा समज चुकीचा आहे. साप जमिनीतील कंपन जाणवू शकतात आणि काही हवेतील ध्वनीही ग्रहण करू शकतात. त्यांच्या संवेदनाक्षमतेचा महत्त्वाचा भाग कमी वारंवारतेच्या ध्वनी आणि कंपनांशी संबंधित आहे. ध्वनी आणि कंपनांमुळे सापांच्या वर्तनात बदल होऊ शकतात. स्थिर होणे, जीभ बाहेर काढण्याच्या हालचालींमध्ये बदल, हालचालींची दिशा बदलणे किंवा आवाजाच्या स्रोतापासून दूर जाणे अशा प्रतिक्रिया साप देऊ शकतात. याचा अर्थ प्रत्येक डीजेचा आवाज सापाला निश्चितच इजा करतो, असा निष्कर्ष काढणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही. परंतु मोठ्या आवाजातील कमी वारंवारतेचे ध्वनी आणि जमिनीपर्यंत पोहोचणाऱ्या कंपनांचा सापांच्या संवेदनाक्षम प्रणालीवर परिणाम होण्याची शक्यता दुर्लक्षित करता येणार नाही. मग ज्या नागाची आपण पूजा करतो, त्याच्या संवेदनांविषयी एवढी साधी वैज्ञानिक जाणीवही आपण ठेवणार नाही का? नागपंचमीला नागांना पूजायचे आणि डीजेच्या कंपनांनी त्यांचे जग हादरवायचे—हा दांभिकपणा शिराळ्याला शोभत नाही.
- नागपंचमीचा अर्थ निसर्गाशी नाते जोडणे!
नाग हा केवळ पूजेचा विषय नाही. तो पर्यावरणीय साखळीतील महत्त्वाचा घटक आहे. साप शेतातील उंदीर आणि इतर पिकांचे नुकसान करणाऱ्या जीवांवर नियंत्रण ठेवतात. त्यामुळे शेतीच्या पर्यावरणीय समतोलात त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे. म्हणून नागपंचमी ही निसर्गाविषयी कृतज्ञता व्यक्त करणारी लोकपरंपरा म्हणूनही पाहायला हवी. शिराळ्याने तर या परंपरेला आणखी मोठा अर्थ दिला आहे. नागपूजा आणि नागसंवर्धन या दोन्हींचा संगम शिराळ्यातून महाराष्ट्राला दाखवता येतो.
- शिराळ्याची खरी पर्यटनशक्ती कुठे आहे?
शिराळ्याची ओळख एवढी स्वस्त नाही. गोरक्षनाथांची धार्मिक परंपरा आहे. वीर मारुतीचा वारसा आहे. शिवकालीन इतिहास आहे. नागपंचमीची जगप्रसिद्ध लोकपरंपरा आहे. चांदोलीचे घनदाट जंगल आहे. सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आहेत. चांदोली धरणाचा विशाल जलसाठा आहे. गुढे-पाचगणीसारखा निसर्गरम्य परिसर आहे. जैवविविधता आहे. धार्मिक पर्यटन, ऐतिहासिक पर्यटन, निसर्ग पर्यटन, वन्यजीव पर्यटन आणि साहसी पर्यटन या सर्वांचा संगम शिराळ्यात घडू शकतो. शिराळ्याला देशाच्या पर्यटन नकाशावर नेण्याची क्षमता असताना आपण जगाला काय दाखवणार? कर्णकर्कश डीजे, अश्लील हावभाव आणि बाजारू नृत्य? पर्यटकांनी गोरक्षनाथांची परंपरा अनुभवावी, नागपंचमीचे सांस्कृतिक वैभव पाहावे, सह्याद्रीचा निसर्ग अनुभवावा की धार्मिक मिरवणुकीच्या नावाखालील स्वस्त करमणूक पाहावी?
- मग पर्याय काय? पर्याय आपल्या परंपरेतच आहे!
केवळ ‘डीजे बंद करा’ एवढी भूमिका घेऊन प्रश्न सुटणार नाही. उत्सवातील ऊर्जा कमी करण्याची गरज नाही. ऊर्जेला संस्कृतीची दिशा देण्याची गरज आहे. नागपंचमीच्या मिरवणुकीत कर्णकर्कश डीजेऐवजी ढोल, ताशा, हलगी, लेझीम, तुतारी, सनई-चौघडा, पखवाज, झांज आणि इतर पारंपरिक वाद्यांचा निनाद घुमू शकतो. पारंपरिक लेझीम, फुगडी, धनगरी नृत्य, गोंधळ, पोवाडा आणि महाराष्ट्राच्या विविध लोककलांचे सादरीकरण करता येऊ शकते. शिवकालीन मर्दानी खेळ, दांडपट्टा, लाठी-काठी, तलवारबाजीची प्रात्यक्षिके, ऐतिहासिक देखावे आणि शिवशंभूंच्या पराक्रमावर आधारित पोवाडे मिरवणुकीचे आकर्षण बनू शकतात. महिलांसाठी झोके, फुगडी, पारंपरिक खेळ, ओव्या, लोकगीते आणि महिलांच्या लोककलांचे स्वतंत्र सादरीकरण करता येऊ शकते.म्हणजे उत्साह कमी करायचा नाही; उत्साहाला आपली ओळख द्यायची आहे. डीजेच्या कानठळ्या बसविणाऱ्या आवाजापेक्षा तुतारीचा नाद, ढोल-ताशांचा गजर आणि पोवाड्याचा हुंकार शिराळ्याच्या इतिहासाला अधिक साजेसा आहे. डीजे कोणत्याही शहरात मिळेल; पण शिराळ्याचा पोवाडा, तुतारीचा नाद, लेझीमचा ताल आणि नागपंचमीची लोकपरंपरा जगात दुसरीकडे कुठे मिळणार?
- पुढच्या नागपंचमीपासून हा बदल आपण करूया
- ‘डीजे बंद करा’ एवढेच म्हणणे पुरेसे नाही; ‘परंपरेचा नाद घुमवा’ असे म्हणूया.
- शिराळ्याच्या रस्त्यांवर आवाज कमी नको, आवाजाची संस्कृती बदलायला हवी!
- शिराळ्याच्या महिलांनी या बदलाची सुरुवात करायला हवी. आपल्या सणात आपली कला दिसणार की बाजारू मनोरंजन करणाऱ्यांची मानसिकता?
- नागपंचमीला झोके, फुगड्या, पारंपरिक खेळ, ओव्या, लोकगीते, पारंपरिक नृत्य आणि महिलांच्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांना मिरवणुकीत आणि उत्सवात स्थान मिळाले पाहिजे.
- स्त्रीला प्रदर्शनाची वस्तू बनविण्याऐवजी स्त्रीच्या कलागुणांना, परंपरेला आणि सर्जनशीलतेला व्यासपीठ देणे हीच खरी आधुनिकता आहे.
- शिराळ्याच्या महिलांनी जर एकमुखाने म्हटले, ‘आम्हाला आमची नागपंचमी परत हवी’, तर त्यापेक्षा मोठी सांस्कृतिक चळवळ दुसरी नसेल.
- ही चूक केवळ आयोजकांची नाही!
संपूर्ण दोष आयोजकांवर टाकून समाज मोकळा होऊ शकत नाही. ज्यांनी हे पाहिले त्यांनी आवाज का उठवला नाही? लोकप्रतिनिधी कुठे होते? सामाजिक संघटना कुठे होत्या? शिवरायांचे नाव घेणारे शिवभक्त कुठे होते? धार्मिक उत्सवाच्या नावाखाली काहीही चालणार असेल आणि समाज केवळ मोबाईलमध्ये त्याचे चित्रीकरण करून ते प्रसारित करणार असेल, तर उद्या ही विकृती आणखी वाढेल.विकृतीला पहिल्याच टप्प्यावर थांबवले नाही तर ती हळूहळू परंपरेची जागा घेते.
- लोकप्रतिनिधींनी आता मौन सोडावे!
हा विषय कोणत्याही पक्षाचा नाही. हा शिराळ्याच्या प्रतिष्ठेचा विषय आहे. लोकप्रतिनिधी, प्रशासन, उत्सव समित्या, सामाजिक संघटना, महिला संघटना आणि सर्व राजकीय पक्षांनी एकत्र बसून नागपंचमीच्या मिरवणुकीसाठी स्पष्ट आचारसंहिता तयार करावी. अश्लील सादरीकरणाला स्पष्ट मनाई असावी. ध्वनिप्रदूषणाला लगाम असावा. जिवंत नागांच्या दर्शनाच्या ठिकाणी ध्वनी आणि गर्दीचे व्यवस्थापन असावे. पारंपरिक कलांना प्राधान्य असावे. महिला आणि मुलांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च महत्त्व असावे. वन्यजीव आणि पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश उत्सवाचा अविभाज्य भाग असावा. धार्मिक मिरवणूक धार्मिक आणि सांस्कृतिकच राहिली पाहिजे. ज्यांना बाजारू मनोरंजन करायचे आहे त्यांनी त्यासाठी स्वतंत्र व्यासपीठ निवडावे; नागपंचमीच्या पवित्र परंपरेला त्याचा बाजार बनवू नये. शासनानेही केवळ परवानगी देऊन थांबू नये. जिवंत नागांचे मर्यादित दर्शन आणि पूजा समाजप्रबोधनासाठी होत असेल, तर त्या उपक्रमाबरोबर वैज्ञानिक सर्पसंवर्धन, पर्यावरण आणि ध्वनीप्रदूषणाबाबत जनजागृती केली पाहिजे. पुढील काळात नागपंचमीसाठी स्वतंत्र पर्यावरणपूरक उत्सव आराखडा तयार करता येईल. ध्वनीची मर्यादा काटेकोरपणे पाळली जावी. मोठ्या ध्वनिक्षेपकांचे नियमन केले जावे. जिवंत नागांच्या दर्शनाच्या ठिकाणी अनावश्यक ध्वनी आणि गर्दी टाळावी. वन विभाग, स्थानिक प्रशासन आणि उत्सव समित्यांनी संयुक्तपणे जनजागृती करावी. नागाची पूजा म्हणजे त्याच्या गळ्यात हार घालणे एवढेच नाही; त्याच्या नैसर्गिक अधिवासाचा आणि जीवनाचा सन्मान करणे हीच खरी नागभक्ती.
- शिराळ्याने ठरवायचे आहे—वारसा जपायचा की विकायचा?
- आज शिराळ्यासमोर प्रश्न साधा आहे.
- आपण शिवरायांचे वारसदार आहोत की त्यांच्या नावाचे केवळ घोषणाबाज?
- आपण शंभूराजांच्या स्वाभिमानाचा वारसा पुढे नेणार आहोत की डीजेच्या कर्णकर्कश आवाजात तो गाडणार आहोत?
- आपण नागपंचमीची लोकपरंपरा जपणार आहोत की तिला बाजारू तमाशात बदलणार आहोत?
- आपण सह्याद्रीचा निसर्ग जपणार आहोत की त्याच्या कुशीत उन्मादाचे प्रदूषण वाढवणार आहोत?
- आपण महिलांना संस्कृतीची वाहक बनवणार आहोत की प्रदर्शनाची वस्तू?
- या प्रश्नांची उत्तरे आजच द्यावी लागतील.
- परंपरा एका दिवसात नष्ट होत नाही. तिच्या प्रत्येक अवमानाकडे आपण दुर्लक्ष करतो, तेव्हा ती थोडी थोडी मरत जाते. शिराळ्याची नागपंचमी ही केवळ शिराळ्याची नव्हे, तर महाराष्ट्राची सांस्कृतिक संपत्ती आहे.
