भरघोस उत्पादन आणि अधिक साखर उतारा मिळविण्यासाठी शेतकरी नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) या प्रमुख अन्नद्रव्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करतात. मात्र, अनेकदा दुय्यम अन्नद्रव्यांकडे दुर्लक्ष केले जाते. त्यापैकी मॅग्नेशियम (Mg) हे उसाच्या वाढीसाठी महत्त्वाचे अन्नद्रव्य आहे. मॅग्नेशियमची कमतरता सुरुवातीला सहज लक्षात येत नसली, तरी कालांतराने त्याचा परिणाम पानांच्या हिरवाईवर, प्रकाशसंश्लेषणावर, कांड्यांच्या वाढीवर, उत्पादनावर आणि साखरेच्या उताऱ्यावर होतो. त्यामुळे संतुलित खत व्यवस्थापनात मॅग्नेशियम सल्फेट (MgSO₄) चा समावेश करणे आजच्या आधुनिक ऊस शेतीची गरज बनली आहे.
मॅग्नेशियम म्हणजे काय?
मॅग्नेशियम हे वनस्पतींसाठी आवश्यक असलेले दुय्यम अन्नद्रव्य आहे. वनस्पतींमध्ये होणाऱ्या शेकडो जैवरासायनिक प्रक्रियांमध्ये त्याचा सहभाग असतो. क्लोरोफिलची निर्मिती, प्रकाशसंश्लेषण, ऊर्जा निर्मिती, एन्झाइम्सचे कार्य, कार्बोहायड्रेटचे वहन आणि प्रथिनांच्या निर्मितीसाठी मॅग्नेशियम अत्यावश्यक आहे. उसासारख्या दीर्घकालीन आणि भरपूर अन्नद्रव्ये घेणाऱ्या पिकामध्ये याचे महत्त्व आणखी वाढते.
हिरवाईचे रहस्य
उसाच्या पानांतील हिरवा रंग क्लोरोफिलमुळे असतो. या क्लोरोफिलच्या मध्यभागी मॅग्नेशियम हा मूलद्रव्य घटक असतो. त्यामुळे मॅग्नेशियमची कमतरता निर्माण झाली की क्लोरोफिलचे प्रमाण कमी होऊ लागते. परिणामी पाने पिवळी पडतात आणि प्रकाशसंश्लेषणाची कार्यक्षमता घटते. प्रकाशसंश्लेषण ही वनस्पतींची अन्ननिर्मितीची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेद्वारे तयार झालेले अन्नच पुढे कांड्यांच्या वाढीसाठी आणि साखरेच्या संचयनासाठी वापरले जाते. म्हणूनच मॅग्नेशियमला उसाच्या अन्ननिर्मितीचा प्रमुख आधारस्तंभ मानले जाते.
वाढ आणि मजबूत कांड्यांसाठी आवश्यक
ऊस पिकामध्ये मॅग्नेशियम ऊर्जा निर्मितीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते. एटीपी (ATP) स्वरूपातील ऊर्जा कार्यक्षमतेने वापरण्यासाठी हे अन्नद्रव्य आवश्यक असते. त्यामुळे मुळे अधिक सक्षम बनतात, फुटवे चांगले येतात, पाने निरोगी राहतात आणि कांड्यांची वाढ जोमाने होते. मॅग्नेशियमचा पुरेसा पुरवठा झाल्यास उसाची वाढ एकसारखी होते, कांड्या भरदार होतात आणि वजनातही वाढ दिसून येते.
साखर उताऱ्यावर सकारात्मक परिणाम
ऊस उत्पादनामध्ये केवळ टनांमध्ये उत्पादन महत्त्वाचे नसून साखर उताराही तितकाच महत्त्वाचा असतो. मॅग्नेशियममुळे प्रकाशसंश्लेषण अधिक प्रभावी होत असल्याने वनस्पती अधिक प्रमाणात कार्बोहायड्रेट तयार करते. हे कार्बोहायड्रेट पुढे साखरेच्या स्वरूपात कांड्यांमध्ये साठवले जाते. यामुळे उसाची गुणवत्ता सुधारते, साखरेचे प्रमाण वाढण्यास मदत होते आणि कारखान्याला अधिक दर्जेदार ऊस मिळतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नातही वाढ होण्याची शक्यता निर्माण होते.
गंधकाचा दुहेरी लाभ
मॅग्नेशियम सल्फेटमध्ये मॅग्नेशियमबरोबरच गंधक (सल्फर) देखील असते. गंधक हे प्रथिनांच्या निर्मितीसाठी, एन्झाइम्सच्या कार्यासाठी आणि वनस्पतींच्या चयापचय प्रक्रियेसाठी महत्त्वाचे अन्नद्रव्य आहे. गंधकामुळे उसाची वाढ संतुलित राहते, कांड्यांचा दर्जा सुधारतो आणि अन्ननिर्मितीच्या प्रक्रियेला चालना मिळते. त्यामुळे मॅग्नेशियम सल्फेटचा वापर हा दुहेरी फायदेशीर ठरतो.
कमतरतेची लक्षणे
मॅग्नेशियम हे वनस्पतीमध्ये एका भागातून दुसऱ्या भागात स्थलांतर करणारे अन्नद्रव्य असल्यामुळे त्याची कमतरता प्रथम जुन्या पानांमध्ये दिसून येते.
- मुख्य लक्षणे अशी आहेत :
- खालची जुनी पाने पिवळी पडतात.
- पानांच्या शिरा हिरव्या राहतात; मात्र शिरांमधील भाग पिवळा दिसतो.
- पानांच्या कडा वाळू लागतात.
- पाने अकाली सुकतात.
- उसाची वाढ मंदावते.
- कांड्या बारीक राहतात.
- उसाचे वजन कमी भरते.
- साखरेच्या उताऱ्यावर विपरीत परिणाम होतो.
- अशी लक्षणे दिसताच त्वरित उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
कमतरता निर्माण होण्याची कारणे
अनेक भागांमध्ये मॅग्नेशियमची कमतरता वाढताना दिसून येत आहे. त्यामागील प्रमुख कारणे म्हणजे हलक्या किंवा वालुकामय जमिनी, अतिवृष्टीमुळे अन्नद्रव्यांचे धूप होणे, पालाशयुक्त खतांचा जास्त वापर, मातीतील सेंद्रिय कर्बाचे कमी प्रमाण आणि माती परीक्षणाशिवाय खतांचा सातत्याने वापर. या कारणांमुळे जमिनीतील उपलब्ध मॅग्नेशियमचे प्रमाण कमी होऊन त्याचा थेट परिणाम उसाच्या उत्पादनावर होतो.
मॅग्नेशियम सल्फेट वापरण्याची योग्य पद्धत
मॅग्नेशियमची कमतरता दिसून आल्यास ५ ग्रॅम मॅग्नेशियम सल्फेट प्रति लिटर पाण्यात मिसळून पानांवर फवारणी करणे उपयुक्त ठरते. आवश्यकतेनुसार १० ते १५ दिवसांच्या अंतराने दोन ते तीन फवारण्या करता येतात. जमिनीतून वापर करावयाचा असल्यास माती परीक्षणाच्या आधारे आणि कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य प्रमाण निश्चित करणे आवश्यक आहे. ठिबक सिंचन पद्धतीत विद्राव्य स्वरूपातील मॅग्नेशियम खतांचाही वापर प्रभावी ठरू शकतो.
फवारणी करताना घ्यावयाची काळजी
फवारणी सकाळी किंवा संध्याकाळी करावी. कडक उन्हात फवारणी टाळावी. इतर विद्राव्य खते किंवा कीटकनाशकांसोबत मिसळण्यापूर्वी त्यांची सुसंगतता तपासावी. शिफारशीत प्रमाणापेक्षा जास्त मात्रा वापरू नये. संतुलित खत व्यवस्थापन आणि माती परीक्षण यांना नेहमी प्राधान्य द्यावे.
संतुलित खत व्यवस्थापनाची गरज
ऊस पिकामध्ये केवळ नत्र, स्फुरद आणि पालाश वापरून अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही. कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, गंधक आणि इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा योग्य समतोल राखल्यासच पिकाची पूर्ण उत्पादन क्षमता वापरता येते. माती परीक्षणावर आधारित खत व्यवस्थापनामुळे खतांचा कार्यक्षम वापर होतो, उत्पादन खर्च कमी होतो आणि जमिनीचे आरोग्यही चांगले राहते.