एकेकाळी मुले दूरदर्शनवर कार्टून, रामायण, महाभारत यांसारखे कार्यक्रम पाहत असत. नंतर साधे व्हिडिओ गेम्स खेळण्याची सवय लागली. कालांतराने त्यामध्ये लेव्हल, रिवॉर्ड्स, गिफ्ट्स आणि स्पर्धा वाढत गेली. आजची परिस्थिती मात्र अधिक गंभीर आहे. अनेक व्हिडिओ गेम्समधील हिंसक आणि आक्रमक आशयामुळे मुलांमध्ये आक्रमकता, विध्वंसक वृत्ती आणि असंवेदनशीलता वाढताना दिसते.
आज अनेक मुलांचा दिवसातील मोठा वेळ मोबाईलवरील गेम्समध्ये जातो. ते स्वतःला खोलीत बंद करून घेतात. दात घासणे, आंघोळ करणे, अभ्यास करणे किंवा मैदानी खेळ खेळणे याकडे त्यांचे दुर्लक्ष होते. याचा परिणाम त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीवर, भावनिक स्वास्थ्यावर आणि बौद्धिक विकासावर होतो. पालकांसाठी ही परिस्थिती अत्यंत आव्हानात्मक ठरते. मुलांना या व्यसनातून बाहेर कसे काढायचे, हा त्यांच्यासमोर मोठा प्रश्न उभा राहतो.
सध्या मुलांमध्ये व्हिडिओ गेम्सच्या व्यसनाचे प्रमाण झपाट्याने वाढत आहे. अनेक मुले दररोज दोन तासांपासून संपूर्ण दिवस गेम्स खेळण्यात घालवतात. मुलींच्या तुलनेत मुलांमध्ये हे प्रमाण अधिक आहे. या अवस्थेला 'इंटरनेट गेमिंग डिसऑर्डर (Internet Gaming Disorder - IGD)' असे म्हटले जाते. जागतिक स्तरावर ही मानसिक आरोग्याशी संबंधित गंभीर समस्या म्हणून ओळखली जात आहे.
हे व्यसन का जडते? इतर व्यसनांप्रमाणेच गेमिंगही मेंदूतील रिवॉर्ड सिस्टीम सक्रिय करते. प्रत्येक विजय, लेव्हल पूर्ण करणे किंवा बक्षीस मिळाल्यानंतर मेंदूत आनंदाची भावना निर्माण होते. हळूहळू मुलांना त्याची सवय लागते आणि ते पुन्हा पुन्हा गेम्सकडे आकर्षित होतात. या व्यसनामुळे मुलांमध्ये नैराश्य (Depression), चिंता (Anxiety), सामाजिक दुरावा आणि भावनिक अस्थिरता वाढू शकते. पालकांशी संवाद कमी होतो. वास्तवातील समस्यांपासून दूर पळण्यासाठी किंवा ताण कमी करण्यासाठी ते गेम्सचा आधार घेतात.
किशोरवयीन मुलांचा मेंदू अजून पूर्ण विकसित झालेला नसल्याने त्यांना अशा व्यसनाची अधिक सहज लागण होते. त्यांची निर्णयक्षमता, तणाव सहन करण्याची क्षमता आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची ताकद तुलनेने कमी असते. त्यामुळे ते अधिक धोके पत्करतात. राग, चिडचिड, आक्रमकता आणि सतत रिवॉर्ड मिळवण्याची तीव्र इच्छा वाढत जाते. हा एक गंभीर वर्तनात्मक (Behavioural) मानसिक विकार आहे.