सेंद्रिय खतांचा समतोल वापर आवश्यक

रासायनिक खतांच्या अतिरेकामुळे जमिनीची सुपीकता, उत्पादनक्षमता आणि जैविक संतुलन धोक्यात आले आहे. वाढत्या लोकसंख्येच्या अन्नगरजा भागविताना जमिनीचे आरोग्य टिकवण्यासाठी सेंद्रिय खतांचा समतोल आणि एकात्मिक वापर ही काळाची गरज बनली आहे. – विलास जाधव, ऊस विकास अधिकारी, क्रांती साखर कारखाना, कुंडल

सेंद्रिय खतांचे महत्त्व
पूर्वी शेतीमध्ये शेणखत, हिरवळीचे खत, कंपोस्ट आणि इतर सेंद्रिय खतांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असे. हरितक्रांतीनंतर रासायनिक खतांचा वापर वाढला; मात्र त्याच्या अतिरेकामुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब कमी झाला, सूक्ष्मजीवांची संख्या घटली आणि जमिनीची उत्पादनक्षमता कमी होऊ लागली. त्यामुळे सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांचा समतोल वापर करणे आवश्यक आहे.
जमिनीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी उपयुक्त
सेंद्रिय खतांमुळे जमिनीची भुसभुशीतता वाढते, जलधारण क्षमता सुधारते आणि हवा खेळती राहते. हलक्या जमिनीत ओलावा टिकून राहतो, तर भारी जमिनीत निचरा सुधारतो. त्यामुळे मुळांची वाढ चांगली होऊन पिकांची वाढ जोमदार होते.
उपयुक्त सूक्ष्मजीवांना चालना
सेंद्रिय खतांमुळे रायझोबियम, अझोटोबॅक्टर, स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू आणि ट्रायकोडर्मासारख्या उपयुक्त बुरशींची वाढ होते. त्यामुळे नत्र, स्फुरद, गंधक आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची उपलब्धता वाढते. परिणामी पिकांची रोगप्रतिकारक शक्तीही सुधारते.
सेंद्रिय खतांचे प्रमुख फायदेसेंद्रिय खतांमुळे जमिनीचा सामू संतुलित राहतो, धूप कमी होते, जलधारण क्षमता वाढते, अन्नद्रव्यांचे झिरपून जाणे कमी होते आणि कार्बनचे प्रमाण वाढून जमिनीची सुपीकता टिकून राहते. यामुळे दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता वाढते आणि उत्पादनाचा दर्जाही सुधारतो.
सेंद्रिय खतांचे प्रकार
सेंद्रिय खतांचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. भरखते आणि जोरखते. शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत, लेंडीखत, हिरवळीचे खत ही भरखते असून त्यामधील अन्नद्रव्ये हळूहळू उपलब्ध होतात. तेलबियांच्या पेंड, मासळी खत, हाडचुरा यांसारखी जोरखते कमी प्रमाणात वापरली जातात; मात्र त्यांमध्ये अन्नद्रव्यांचे प्रमाण अधिक असते.
उसाच्या पाचटाचा खतासाठी वापर करा
ऊसतोडीनंतर मोठ्या प्रमाणावर पाचट उपलब्ध होते. अनेक शेतकरी ते जाळून टाकतात, ही अत्यंत चुकीची पद्धत आहे. पाचटापासून कंपोस्ट तयार केल्यास उत्कृष्ट सेंद्रिय खत मिळते. कंपोस्ट जिवाणू, शेणकाला, युरिया, सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि योग्य ओलावा यांचा वापर केल्यास पाचट लवकर कुजते आणि दर्जेदार खत तयार होते. कोणत्याही परिस्थितीत पाचट जाळू नये.
पिकांचे अवशेषही ठरू शकतात खत
पिकांची काढणी झाल्यानंतर उरलेले अवशेष जमिनीत गाडून किंवा त्यापासून कंपोस्ट तयार करून वापरल्यास जमिनीचे भौतिक, रासायनिक आणि जैविक गुणधर्म सुधारतात. तसेच साखर कारखान्यातील मळी, भाताचा कोंडा, विविध पेंड यांचाही सेंद्रिय खत म्हणून उपयोग करता येतो.
हलकी आणि भारी जमीन दोन्हीसाठी फायदेशीर
भारी जमिनीत सेंद्रिय खतामुळे सच्छिद्रता वाढून पाणी मुरते आणि निचरा सुधारतो. हलक्या जमिनीत जलधारण क्षमता वाढून पाण्याचा ताण कमी होतो. त्यामुळे दोन्ही प्रकारच्या जमिनीत सेंद्रिय खतांचा वापर अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
शाश्वत शेतीचा प्रभावी मार्ग
सेंद्रिय खतांमुळे उत्पादनाचा दर्जा सुधारतो, साठवण क्षमता वाढते, पर्यावरणाचे संवर्धन होते आणि उत्पादन खर्चही कमी होतो. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करून शाश्वत शेतीसाठी सेंद्रिय खतांचा समतोल वापर करणे ही काळाची गरज आहे.