चांगले मार्क्स मिळवण्यासाठी अभ्यासाच्या स्मार्ट टेक्निक्स

– डॉ. स्वाती गानू, प्रख्यात शिक्षण समुपदेशक, मुंबई
आजकाल स्पर्धा परीक्षा किंवा प्रवेश परीक्षांच्या (Entrance Exams) मार्गदर्शनासाठी आणि सरावासाठी अनेक क्लासेस उपलब्ध आहेत. विद्यार्थी वर्षभर मेहनतही घेतात. तरीही अनेकदा अपेक्षित पर्सेंटाइल मिळत नाही किंवा मनासारख्या चांगल्या महाविद्यालयात प्रवेश मिळत नाही. अशा वेळी पुन्हा एक वर्ष तयारी करण्यासाठी ‘ड्रॉप’ घ्यावा का, असा प्रश्न विद्यार्थ्यांसमोर उभा राहतो. मित्र-मैत्रिणी पुढे निघून जातात आणि आपण मागे पडलो, अशी भावनाही मनात निर्माण होऊ शकते.ही वेळ आपल्यावर येऊ नये, यासाठी प्रवेश परीक्षेची तयारी सुरुवातीपासूनच योग्य दिशेने आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने करणे महत्त्वाचे आहे. विद्यार्थ्यांनो, हा लेख खास तुमच्यासाठी आहे! आजच्या काळात प्रवेश परीक्षांना अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदा, व्यवस्थापन किंवा इतर कोणत्याही व्यावसायिक क्षेत्रातील नामांकित संस्थेत प्रवेश मिळवण्यासाठी प्रवेश परीक्षेत चांगली कामगिरी करणे आवश्यक ठरते.मात्र चांगले गुण मिळवण्यासाठी केवळ जास्त वेळ अभ्यास करणे पुरेसे नसते. योग्य नियोजन, सातत्य, आत्मविश्वास आणि ‘स्मार्ट स्टडी’ यांचा योग्य समन्वय साधणे गरजेचे असते.                                                         ध्येय स्पष्ट असेल तर अभ्यासाला दिशा मिळते                                                      सर्वप्रथम आपले ध्येय निश्चित करा. तुम्हाला नेमकी कोणती प्रवेश परीक्षा द्यायची आहे? त्या परीक्षेत किती गुण किंवा किती पर्सेंटाइल मिळवायचे आहे? कोणत्या महाविद्यालयात किंवा अभ्यासक्रमात प्रवेश घ्यायचा आहे? याबाबत स्वतःशी स्पष्ट राहा.ध्येय स्पष्ट असेल तर अभ्यासाला योग्य दिशा मिळते. मात्र मोठे ध्येय पाहून दडपण घेण्याऐवजी त्याचे छोटे-छोटे टप्पे तयार करा. वर्षाचे ध्येय महिन्यांमध्ये, महिन्याचे आठवड्यांमध्ये आणि आठवड्याचे रोजच्या अभ्यासाच्या उद्दिष्टांमध्ये विभागा. त्यामुळे अभ्यासाचा मोठा डोंगरही हळूहळू सहज पार करता येतो.                                                  अभ्यासाचे वास्तववादी वेळापत्रक तयार करा                                                            रोज ठरावीक वेळ अभ्यासासाठी राखून ठेवा. सकाळी मन ताजेतवाने असते. त्यामुळे अधिक एकाग्रता आवश्यक असणारे किंवा कठीण वाटणारे विषय सकाळच्या वेळेत अभ्यासण्याचा प्रयत्न करा. तुलनेने सोपे विषय किंवा पुनरावृत्ती संध्याकाळच्या वेळेत करता येईल. वेळापत्रक तयार करताना केवळ अभ्यासाचे तास भरू नका. त्यामध्ये नवीन विषयाचा अभ्यास, पुनरावृत्ती, प्रश्नसंच सोडवणे, मॉक टेस्ट आणि पुरेशी विश्रांती यांचा समतोल असायला हवा. प्रत्येक विद्यार्थ्याची अभ्यासाची क्षमता आणि एकाग्रतेची वेळ वेगळी असते. त्यामुळे दुसऱ्याचे वेळापत्रक कॉपी करण्याऐवजी स्वतःसाठी उपयुक्त ठरेल असे वेळापत्रक तयार करा.                                              पाठांतरापेक्षा संकल्पना समजून घ्या                                                          प्रवेश परीक्षेत केवळ पाठांतराच्या जोरावर चांगले गुण मिळवणे कठीण असते. प्रत्येक विषयातील मूलभूत संकल्पना (Concepts) स्पष्ट असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. संकल्पना नीट समजल्या तर प्रश्न कितीही वेगळ्या पद्धतीने विचारला तरी त्याचे उत्तर शोधणे सोपे जाते. एखादा विषय किंवा संकल्पना समजत नसेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. शिक्षकांची मदत घ्या, मित्रांशी चर्चा करा किंवा संदर्भ पुस्तकांचा उपयोग करा. शंका मनात ठेवून पुढे जाण्यापेक्षा ती लगेच दूर करणे अधिक फायदेशीर ठरते.                                                   पुनरावृत्ती म्हणजे यशाची गुरुकिल्ली                                                          आज शिकलेली माहिती काही दिवसांनी विसरणे ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे नियमित पुनरावृत्ती अत्यंत आवश्यक आहे. आठवड्याच्या शेवटी त्या आठवड्यात शिकलेल्या विषयांची उजळणी करा. महिन्याच्या शेवटी महत्त्वाच्या संकल्पना आणि सूत्रांची पुन्हा पुनरावृत्ती करा.नियमित पुनरावृत्तीमुळे अभ्यासलेली माहिती दीर्घकाळ स्मरणात राहते. परीक्षेच्या वेळी सर्व अभ्यास नव्याने करण्याची वेळ येत नाही आणि आत्मविश्वासही वाढतो.                                                      मागील प्रश्नपत्रिका आणि मॉक टेस्टला प्राधान्य द्या                                                       मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका सोडवणे हा प्रवेश परीक्षेच्या तयारीतील अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे परीक्षेचे स्वरूप, प्रश्न विचारण्याची पद्धत आणि महत्त्वाचे विषय समजण्यास मदत होते. त्याचबरोबर नियमित मॉक टेस्ट (Mock Test) द्या. सुरुवातीला कमी गुण मिळाले तरी निराश होऊ नका. प्रत्येक मॉक टेस्ट ही तुमच्या अंतिम परीक्षेची रंगीत तालीम समजा.प्रत्येक मॉक टेस्टनंतर केवळ गुण पाहू नका, तर स्वतःचे विश्लेषण करा. कोणते प्रश्न चुकले? चूक का झाली? संकल्पना समजली नव्हती की घाईत चुकीचे उत्तर दिले? वेळ कमी पडला का? अशा चुका स्वतंत्र वहीत लिहून ठेवा. या ‘एरर नोटबुक’ची नियमित उजळणी केल्यास एकच चूक पुन्हा होण्याची शक्यता कमी होते.                                                   कमकुवत विषयांपासून पळू नका                                                         अनेक विद्यार्थी त्यांना आवडणारे किंवा सोपे वाटणारे विषय वारंवार अभ्यासतात. त्यामुळे त्या विषयांमध्ये गुण चांगले मिळतात; पण कमकुवत विषयांकडे दुर्लक्ष झाल्याने एकूण गुणांवर परिणाम होतो. ज्या विषयात अडचण आहे, त्यासाठी दररोज थोडा वेळ राखून ठेवा. एकाच दिवशी संपूर्ण विषय पूर्ण करण्याचा अट्टहास करू नका. रोज थोडा-थोडा अभ्यास केल्यास कठीण वाटणारा विषयही हळूहळू सोपा होऊ शकतो.                                                    एकाग्रता वाढवण्यासाठी या सवयी लावा                                                        अभ्यास करताना मोबाईल सायलेंटवर ठेवण्याऐवजी शक्य असल्यास आपल्या नजरेपासून दूर किंवा दुसऱ्या खोलीत ठेवा. वारंवार येणाऱ्या नोटिफिकेशन्समुळे अभ्यासाची लय तुटते. ४५ ते ५० मिनिटे पूर्ण एकाग्रतेने अभ्यास करा आणि त्यानंतर पाच ते दहा मिनिटांचा छोटा ब्रेक घ्या. अभ्यासाचे टेबल स्वच्छ आणि व्यवस्थित ठेवा. एकावेळी एकाच विषयावर लक्ष केंद्रित करा. अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी पुढील तासाभरात नेमके काय पूर्ण करायचे आहे, हे एका कागदावर लिहून ठेवा. ‘आज खूप अभ्यास करायचा आहे’ या अस्पष्ट उद्दिष्टापेक्षा ‘आज या धड्यातील ५० प्रश्न सोडवायचे आहेत’ असे निश्चित ध्येय अधिक परिणामकारक ठरते.                                               अभ्यासाच्या पाच प्रभावी पद्धती                                                               १. Active Recall : एखादा विषय वाचल्यानंतर पुस्तक बंद करा आणि स्वतःलाच त्यावर प्रश्न विचारा. उत्तर आठवण्याचा प्रयत्न करा. केवळ पुन्हा-पुन्हा वाचण्यापेक्षा मेंदूला माहिती आठवण्यास प्रवृत्त करणारी ही पद्धत अधिक परिणामकारक ठरू शकते.२. Spaced Repetition : एकाच दिवशी एखादा विषय अनेकदा वाचण्याऐवजी ठरावीक अंतराने त्याची पुनरावृत्ती करा. उदाहरणार्थ, पहिल्या दिवशी शिकलेला विषय तिसऱ्या दिवशी, त्यानंतर सातव्या दिवशी आणि मग पंधराव्या दिवशी पुन्हा आठवण्याचा किंवा उजळणी करण्याचा प्रयत्न करा.३. Feynman Technique : एखादा विषय इतका स्पष्टपणे समजून घ्या की तो तुम्हाला एखाद्या लहान मुलालाही अगदी सोप्या भाषेत समजावून सांगता आला पाहिजे. ज्या ठिकाणी समजावताना तुम्ही अडखळता, त्या ठिकाणी तुमची संकल्पना अजून स्पष्ट झालेली नाही, हे लक्षात येते.४. Short Notes : प्रत्येक धड्याच्या मुद्देसूद शॉर्ट नोट्स तयार करा. महत्त्वाची सूत्रे, संकल्पना आणि वारंवार होणाऱ्या चुका यांची स्वतंत्र नोंद ठेवा. परीक्षेच्या शेवटच्या टप्प्यात या नोट्स अत्यंत उपयुक्त ठरतात.५. Mind Maps : मोठ्या विषयांचे चित्ररूप नकाशे तयार करा. मुख्य विषय आणि त्याच्याशी संबंधित उपविषय एकाच पानावर मांडल्यामुळे संपूर्ण विषयाची रचना एका नजरेत समजू शकते आणि माहिती लक्षात ठेवण्यास मदत होते.                                                     वेळेच्या व्यवस्थापनाचा सराव आधीपासूनच करा                                                          प्रवेश परीक्षेत ज्ञानाइतकेच वेळेचे व्यवस्थापनही महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे रोजच्या अभ्यासापासूनच वेळेची शिस्त लावा. सराव प्रश्नपत्रिका किंवा मॉक टेस्ट सोडवताना प्रत्यक्ष परीक्षेप्रमाणे वेळेची मर्यादा पाळा. परीक्षेत एखाद्या कठीण प्रश्नावर अनावश्यक वेळ खर्च करू नका. आधी खात्रीने सोडवता येणारे प्रश्न पूर्ण करा. त्यानंतर वेळेनुसार अवघड प्रश्नांकडे वळा. निगेटिव्ह मार्किंग असलेल्या परीक्षेत अंदाजाने उत्तरे देताना अधिक सावध राहा.                                                        शरीर आणि मन निरोगी असेल तर अभ्यासही प्रभावी होतो                                                       चांगल्या अभ्यासासाठी शरीर आणि मन निरोगी असणे आवश्यक आहे. नियमित आणि पुरेशी झोप घ्या. पौष्टिक आहार आणि पुरेसे पाणी याकडे लक्ष द्या. दररोज काही वेळ व्यायाम, चालणे किंवा योगासाठी राखून ठेवा. परीक्षा जवळ आली म्हणून झोप कमी करून रात्रभर अभ्यास करण्याची सवय दीर्घकाळ फायदेशीर ठरत नाही. थकलेल्या मेंदूपेक्षा पुरेशी विश्रांती मिळालेला मेंदू अभ्यास आणि परीक्षेत अधिक चांगल्या प्रकारे काम करू शकतो.
एका परीक्षेचा निकाल म्हणजे संपूर्ण आयुष्याचा निकाल नाही                                                          कधी कधी भरपूर अभ्यास करूनही अपेक्षित गुण मिळत नाहीत. अशा वेळी निराश होण्याऐवजी आपली तयारी कुठे कमी पडली, याचे शांतपणे विश्लेषण करा. चुका शोधा, त्यातून शिका आणि पुढील प्रयत्नासाठी अभ्यासाची रणनीती बदला.आपले मित्र पुढे गेले आणि आपण मागे राहिलो, अशी तुलना सतत करू नका. प्रत्येक विद्यार्थ्याचा प्रवास, क्षमता आणि यशापर्यंत पोहोचण्याचा कालावधी वेगळा असतो. स्वतःच्या कालच्या कामगिरीपेक्षा आजची कामगिरी सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करा.                                                   परीक्षेच्या आदल्या दिवशी काय कराल?                                                     परीक्षेच्या आदल्या दिवशी नवीन विषय शिकण्याचा अट्टहास करू नका. महत्त्वाच्या शॉर्ट नोट्स, सूत्रे आणि आधी अभ्यासलेल्या मुद्द्यांची हलकी पुनरावृत्ती करा. आवश्यक कागदपत्रे आणि परीक्षा केंद्राची माहिती आधीच तपासून ठेवा. वेळेवर झोपा आणि परीक्षेच्या दिवशी पुरेसा वेळ हातात ठेवून केंद्रावर पोहोचा. प्रश्नपत्रिका आणि सूचना काळजीपूर्वक वाचा. ज्या प्रश्नांची उत्तरे निश्चित माहीत आहेत, ते प्रश्न प्राधान्याने सोडवा. घाईमुळे होणाऱ्या चुका टाळा आणि वेळेचे योग्य नियोजन करा.                                                  मेहनतीला ‘स्मार्ट स्टडी’ची जोड द्या                                                          प्रवेश परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी कठोर परिश्रम, योग्य नियोजन, सातत्यपूर्ण अभ्यास, नियमित पुनरावृत्ती आणि आत्मविश्वास या पाच गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. मात्र आजच्या तीव्र स्पर्धेत केवळ ‘हार्ड वर्क’ पुरेसे नाही; त्याला ‘स्मार्ट स्टडी’ची जोड देणेही तितकेच आवश्यक आहे. मोबाईलचा मर्यादित वापर, नियमित मॉक टेस्ट, स्वतःच्या चुका ओळखून त्या सुधारण्याची सवय आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यामुळे तुमची तयारी अधिक प्रभावी होऊ शकते.लक्षात ठेवा—यश एका दिवसात मिळत नाही. दररोज केलेल्या छोट्या-छोट्या आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्नांतून ते आकाराला येते. योग्य दिशा, नियोजनबद्ध मेहनत आणि संयम यांच्या जोरावर प्रत्येक विद्यार्थी आपल्या क्षमतेनुसार प्रवेश परीक्षेत सर्वोत्तम कामगिरी करण्याचा प्रयत्न करू शकतो.