यंदा मान्सून उशिरा आला. त्याआधी हवामान विभागाकडून त्याच्या आगमनाबाबत विविध अंदाज व्यक्त होत होते. मात्र काही दिवसांतच परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आणि अनेक भागांत जोरदार पाऊस झाला. ही घटना केवळ यंदापुरती मर्यादित नाही. गेल्या काही वर्षांपासून पावसाचा स्वभाव सातत्याने बदलत असल्याचे दिसून येत आहे. पूर्वी ठराविक काळात सुरू होणारा आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने पुढे सरकणारा मान्सून आता अनेकदा अनियमित होताना दिसतो. ही केवळ मान्सून उशिरा येण्याची बाब नाही; तर पृथ्वीवरील ऋतुचक्रात होत असलेल्या व्यापक बदलांचे ती लक्षण आहे. हवामानातील अस्थिरता वाढत असल्याने कधी कमी पाऊस, कधी अतिवृष्टी, तर कधी दीर्घ कोरडा काळ अशी टोकाची परिस्थिती निर्माण होत आहे. याचा सर्वाधिक फटका शेती, जलव्यवस्था आणि ग्रामीण अर्थकारणाला बसत आहे.
तापमानवाढीचे गंभीर संकेत
पृथ्वीचे सरासरी तापमान सातत्याने वाढत असल्याचे अनेक वैज्ञानिक अहवालांत नमूद करण्यात आले आहे. तापमानातील ही वाढ दिसायला अल्प वाटत असली, तरी तिचे परिणाम अत्यंत व्यापक आहेत. वातावरणातील उष्णता वाढली की समुद्र, नद्या, तलाव आणि मातीतील पाण्याचे बाष्पीभवन अधिक वेगाने होते. परिणामी, एका बाजूला अतिवृष्टी तर दुसऱ्या बाजूला पाणीटंचाई अशी विरोधाभासी स्थिती निर्माण होऊ शकते. पृथ्वीवरील वाढत्या उष्णतेमुळे नैसर्गिक हवामान चक्राची लय बिघडत आहे. उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होत आहेत. अनेक देशांमध्ये विक्रमी तापमानाची नोंद होत आहे. काही भागांत शेकडो लोकांचा उष्माघाताने मृत्यू होत आहे, तर दुसरीकडे अतिवृष्टीमुळे पूरस्थिती निर्माण होत आहे. ही दोन्ही टोकाची रूपे एकाच हवामान बदलाची वेगवेगळी अभिव्यक्ती आहेत.
‘एल निनो’च्या पलीकडचे वास्तव
भारतात पावसाचे प्रमाण कमी-जास्त झाले की ‘एल निनो’ हा शब्द चर्चेत येतो. प्रशांत महासागरातील तापमान बदलाशी संबंधित ही नैसर्गिक प्रक्रिया अनेक वर्षांपासून अस्तित्वात आहे. मात्र प्रत्येक हवामान बदलाचे कारण फक्त एल निनोमध्ये शोधणे योग्य ठरणार नाही. एल निनो हा नैसर्गिक घटक असला तरी मानवनिर्मित तापमानवाढ ही त्यापेक्षा अधिक गंभीर समस्या बनली आहे. वाढत्या कार्बन उत्सर्जनामुळे पृथ्वीचे ऊर्जासंतुलन बदलत आहे. त्याचा परिणाम जागतिक हवामान व्यवस्थेवर होत आहे. त्यामुळे केवळ एल निनो संपल्याने परिस्थिती पूर्ववत होईल, अशी अपेक्षा ठेवणे वास्तववादी ठरणार नाही.
औद्योगिकीकरण आणि पर्यावरणाचा समतोल
अठराव्या शतकानंतर सुरू झालेल्या व आजतागायत सुरू असलेल्या औद्योगिक क्रांतीने मानवी जीवनात मोठे बदल घडवून आणले. उत्पादन वाढले, वाहतूक आणि दळणवळणाची साधने विकसित झाली, आधुनिक शहरे उभी राहिली. पण या विकासाची पर्यावरणीय किंमतही मोठी ठरली. जीवाश्म इंधनांचा वाढता वापर, जंगलतोड, सिमेंटीकरण आणि वाढते औद्योगिक प्रदूषण यामुळे वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण वाढत गेले.
औद्योगिक विकासाने मानवी जीवन अधिक सोयीस्कर केले असले, तरी त्याचबरोबर पृथ्वीच्या नैसर्गिक संतुलनावर मोठा ताण निर्माण केला आहे. आर्थिक विकास आणि पर्यावरणीय जबाबदारी यांच्यात समतोल राखला गेला नाही, तर त्याचे परिणाम भविष्यात अधिक गंभीर स्वरूपात समोर येऊ शकतात.
जागतिक संस्थांचे इशारे
जागतिक हवामान विषयक संशोधन करणाऱ्या अनेक संस्था गेल्या काही दशकांपासून वाढत्या तापमानाबाबत सातत्याने इशारे देत आहेत. हवामानातील बदल हा आता केवळ संशोधनाचा विषय राहिलेला नाही, तर तो अन्नसुरक्षा, जलसुरक्षा, आरोग्य, अर्थव्यवस्था आणि मानवी अस्तित्वाशी जोडलेला प्रश्न बनला आहे. बदलत्या परिस्थितीकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्यावर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून विचार करून शाश्वत विकासाचा मार्ग स्वीकारणे आवश्यक आहे.
शेतीपुढील वाढते संकट
हवामानातील अनिश्चिततेचा सर्वाधिक फटका शेतीला बसत आहे. भारतीय शेती अजूनही मोठ्या प्रमाणावर पावसावर अवलंबून आहे. पेरणीच्या काळात पाऊस न पडणे, वाढीच्या टप्प्यात दीर्घ खंड पडणे किंवा काढणीच्या वेळी अतिवृष्टी होणे, या तिन्ही परिस्थिती शेतकऱ्याचे आर्थिक गणित बिघडवतात. पूर्वी ऋतूंचे स्वरूप बऱ्यापैकी निश्चित असल्याने शेतीचे नियोजन करता येत असे. आज मात्र हवामानाचा अंदाज बांधणे अधिक कठीण होत चालले आहे. ही केवळ शेतीची समस्या नाही; तर अन्नसुरक्षेशी संबंधित राष्ट्रीय आव्हान आहे. पावसाच्या अनियमिततेमुळे उत्पादनात चढ-उतार होत आहेत. पाण्याची कमतरता, जमिनीतील ओलावा घटणे आणि वाढते तापमान यामुळे शेतीचा खर्च वाढत आहे. भविष्यात हवामान बदलाची तीव्रता वाढली, तर त्याचा परिणाम अन्नधान्याच्या उपलब्धतेवरही होऊ शकतो.
जलसंपदा आणि वाढते बाष्पीभवन
गेल्या काही वर्षांत अनेक ठिकाणी विक्रमी पाऊस झाला; परंतु त्यानंतर काही महिन्यांतच धरणांतील पाणीसाठे झपाट्याने कमी झाल्याचे दिसून आले. या विरोधाभासी परिस्थितीमागे वाढते तापमान आणि बाष्पीभवनाचा वेग हे महत्त्वाचे घटक आहेत. त्यामुळे केवळ पाऊस किती पडला यापेक्षा तो किती काळ साठवून ठेवता आला, यालाही तितकेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. जलसंधारण, भूजल पुनर्भरण आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर ही भविष्यातील अत्यावश्यक धोरणे ठरणार आहेत.
जैवविविधतेवरील परिणाम
हवामान बदलाचा परिणाम केवळ माणसांवर किंवा शेतीवर होत नाही; तर संपूर्ण जीवसृष्टीवर त्याचे दूरगामी परिणाम होत आहेत. तापमानातील बदलामुळे अनेक वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अधिवासात बदल होत आहेत. काही प्रजाती स्थलांतर करत आहेत, तर काहींचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. परिसंस्थेतील प्रत्येक घटक एकमेकांशी जोडलेला असल्याने जैवविविधतेचे संरक्षण हे हवामान बदलाशी लढण्याचे महत्त्वाचे साधन ठरते.
उष्णतेच्या लाटा : नवे वास्तव
पूर्वी उष्णतेच्या लाटा काही दिवस टिकत असत. आता मात्र त्या अधिक तीव्र आणि अधिक कालावधीपर्यंत जाणवत आहेत. वाढत्या उष्णतेमुळे उष्माघात, निर्जलीकरण आणि हृदयविकाराच्या घटनाही वाढत आहेत. त्यामुळे आरोग्यव्यवस्था, शहरी नियोजन आणि जलव्यवस्थापन यामध्येही बदल करणे आवश्यक झाले आहे.
विकासाची नव्याने व्याख्या
मोठ्या इमारती, महामार्ग, उद्योग, वाहनांची वाढ आणि ऊर्जा वापर यांनाच विकासाचे एकमेव मापदंड मानणे योग्य नाही. नैसर्गिक संसाधनांचा विवेकपूर्ण वापर, हरित ऊर्जा, जंगलांचे संरक्षण, पाण्याचे संवर्धन आणि शाश्वत शेती यांना विकासाच्या केंद्रस्थानी आणणे आवश्यक आहे. आर्थिक प्रगती आणि पर्यावरणीय संतुलन यांच्यात समन्वय साधल्याशिवाय भावी पिढ्यांसाठी सुरक्षित भविष्य निर्माण होणार नाही.
पृथ्वी हीच खरी संपत्ती
मानवाने विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने मोठी प्रगती साधली आहे. मात्र या प्रगतीचा पाया असलेली पृथ्वीच असुरक्षित झाली, तर सर्व विकास निरर्थक ठरेल. जंगले, नद्या, समुद्र, पर्वत आणि जैवविविधता ही मानवी जीवनाची आधारव्यवस्था आहे. त्यामुळे पर्यावरणाचे रक्षण ही केवळ भावनिक भूमिका नसून विकासाच्या धोरणाचा केंद्रबिंदू बनली पाहिजे.
भारतातील वाढती जबाबदारी
भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. बदलत्या पर्जन्यमानामुळे शेती, जलसंपदा, अन्नधान्य उत्पादन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था या सर्वच क्षेत्रांसमोर नवीन आव्हाने उभी राहत आहेत. गावागावांत जलसंधारण, वृक्षसंवर्धन, मृदसंवर्धन आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली यांचा स्वीकार झाल्यास त्याचा सकारात्मक परिणाम दीर्घकालीन स्वरूपात दिसून येऊ शकतो.
विज्ञान, समाज आणि धोरण यांची सांगड
हवामान बदलाच्या प्रश्नावर केवळ वैज्ञानिक संशोधन पुरेसे नाही. शासन, उद्योग, शेतकरी, नागरिक आणि शैक्षणिक संस्था यांनीही सामूहिक जबाबदारी स्वीकारणे आवश्यक आहे. दीर्घकालीन धोरणे, लोकसहभाग आणि वैज्ञानिक माहिती यांची सांगड घालणे ही काळाची गरज आहे.
आता आली आहे उपाय शोधण्याची वेळ
हवामान बदल हा केवळ वैज्ञानिक किंवा पर्यावरणवाद्यांचा विषय राहिलेला नाही. तो शेती, उद्योग, अर्थव्यवस्था, आरोग्य, जलसंपदा आणि राष्ट्रीय सुरक्षेशीही जोडला गेला आहे. त्यामुळे या संकटाचा सामना करण्यासाठी केवळ सरकारी धोरणे पुरेशी ठरणार नाहीत. समाजातील प्रत्येक घटकाने आपल्या जीवनशैलीत बदल स्वीकारणे आवश्यक आहे. कार्बन उत्सर्जन कमी करणे, जंगलांचे संवर्धन, जलसंधारण, नैसर्गिक संसाधनांचा मितव्ययी वापर, पर्यावरणपूरक शेती आणि नवीकरणीय ऊर्जेचा विस्तार या उपाययोजनांना अधिक गती देण्याची गरज आहे. हवामान बदलाशी जुळवून घेण्याइतकेच त्याची कारणे कमी करण्यावर भर देणेही आवश्यक ठरेल.
– ॲड. गिरीश राऊत, निमंत्रक, भारतीय जीवन आणि पृथ्वीरक्षण चळवळ, मुंबई